İnsan Neden Kendi Frankenstein’ını Yaratır?- Demis Hassabis’in Anlamlı Nöbeti

Demis Hassabis’in Tweeti: Prometheus’tan AGI’ya Yolculuğumuzun Kısa Özeti

Frankenstein filmini izlerken, Demis Hassabis’in, Google’ın Gemini 3 modelini dünyaya duyuracağı günün arefesinde, gece saat 03:00’te attığı tweetini hatırladım. Hassabis’in de Dr. Victor Frankenstein’ın yaptığı gibi, insanın dünyaya getirdiği bir varlığın bekçiliğini yaptığını düşündüm. Tıpkı filmdeki gibi, zincirlenmiş bir şekilde, kendine ve dünyaya zarar vermemesi için onu sürekli kontrol altında tutuyordu. Bu modern çağda, Hassabis gibi AGI’nın yolunu açan liderler de, yarattıkları ‘Modern Prometheus’larının başında nöbet tutmaya başlıyorlar. Onlar da Dr. Frankenstein’ın yaptığı gibi, kendi yarattıkları ‘teknolojik oğullarını’ yüksek güvenlikli sistemlere kilitliyorlar.

Ben bu nöbeti, daha alt kademedeki teknisyenlerin yaptığını düşünürdüm. Ancak Hassabis gibi liderlerin de bu nöbete katıldıklarını görünce, bunun sadece teknik bir izleme değil, aynı zamanda derin bir ahlaki sorumluluğu yansıttığını anladım.

YZ liderleri de, tıpkı Victor gibi, yarattıkları varlığın hem kendilerine hem de başkasına zarar vermemesi için sürekli tetikte olmak zorundalar. Bu durum, edebiyatın ve mitolojinin binlerce yıldır canlandırdığı Prometheus efsanesinin, bugün bilim ve teknolojiyle somut bir görünüme kavuştuğunu düşündürdü bana.

Ölümsüzlük: Pygmalion’dan Demis Hassabis’e Uzanan Kadim Yolculuk

Aslında insan, yüzyıllar boyunca varoluşunun gizli amacını gerçekleştirecek nihai teknolojiyi aradı. Ölüme çare bulma hayalinden asla vazgeçmedi. Örneğin antik dönemde Pygmalion, aşık olduğu kadın heykelini canlandırdı. 18. yüzyılda, tıp ve bilimin gelişimiyle bu arayış başkalarının organlarından oluşan Frankenstein’da somutlaştı. 21. yüzyılda ise, bu ölümsüzlük ve üstünlük arayışı yapay bir zekaya dönüştü.

1950’de Alan Turing, bir makinenin düşünüp konuşabileceğini söylediğinde, bu, insanlığın ortak hissiyatının teknolojik bir düşünceye dönüşmüş haliydi. Bu ortak hissiyat, Frankenstein’ı kurgularken Marry Shelly’nin bilinçaltında gezinen Pygmalion’un fısıldamalarında da vardı.

İnsanlık tarihinde her tür ve nesil, yaşamı bir üst düzleme taşıyan teknolojileri ürettikçe, hayallerimizdeki ölümsüzlüğün simgesi de çağın doğasını yansıtacak şekilde değişiyor. Antik dönemde canlanan heykel, 18. yüzyılda tıbbın gelişmesiyle başkalarının organlarından oluşan bir insan olabiliyor. 21. yüzyılda ise bu, yapay bir zekaya dönüşüyor. Ancak arayış hep aynı kalıyor: Yaratıcının kusurlu eseri insanın, kendinden üstün ve kalıcı bir eser meydana getirme arzusu ve ölümün ötesine geçme dürtüsü..

Ölüm: Enerjinin Kesintiye Uğradığı Teknik Bir Detay

Dr. Victor Frankenstein, filmin başlarında doğuma müdahale edemediğimizi ancak ölüm için bir şeyler yapılabileceğini söyler. Bu iddia, sadece teknik bir bilim açıklaması değil, aynı zamanda yaratıcıya karşı bir meydan okumadır. Eğer yaşam bir enerji akışıysa, sinir sistemi üzerinde uygulanacak sürekli bir elektrik akımı, hareketliliği de sürekli kılar. O halde bu sorunun çözümü teknik bir detayda gizlidir. Bütün mesele enerjidir ve ölümü yenmek için gerekli olan enerjinin sürekliliği, her dönemde bu hayalin önündeki en büyük engel olmuştur. Ancak insan da bugüne kadar doğanın karşısına çıkardığı her engeli bir meydan okuma kabul etmiştir.

Bu anlamda insan, sahip olduğu teknik imkanların kendine verdiği güvenle bir ötesini hayal edebilmiş. Örneğin, mitolojide bir heykeli canlandıracak enerjiyi tanrılardan ödünç almış. Victor, 18. yüzyıl tıbbının sağladığı veriyle kalbin çevresindeki o narin maddesiz yapıyı, enerjiyi stoklayan ve yeniden üretip dağıtan bölge olarak hayal etmiş. Bugün ise ulaştığımız teknolojik seviye, yüzümüzü çok daha soyut, ancak yine de sınırsız bir enerji kaynağına çevirmemizi sağlıyor: Veri ve hesaplamanın muazzam gücü.

Bu, artık sadece bir bedene hayat verme çabası değil; kendimizinkini aşan, genel ve uyum sağlayıcı bir zekaya (AGI) ‘hayat’ verme arayışıdır. Yani düşünen ve belki de kendi başına öğrenen bir zihin yaratmaktır.

Ölümsüzlük: İçimizde Bize Miras Kalan Ateş

İnsanın teknoloji yolculuğunun altında bu ölümsüzlük arayışı hep yatar. Bu, sadece bedensel bir uzun ömür değil; iz bırakma, soyumuzu sürdürme, bir şeyleri sonsuzla buluşturma dürtüsüdür. Bir ocağın üzerindeki tencerede yağ, tuz, biber, su ve ana malzemeyi birbirine karıştırıp yemek haline getiren alttaki ateş gibi, bu dürtü de bize sonsuzluğu arayacak hayalleri verir.

Bir sonsuzluğu hep arıyoruz. Sonsuz aşk, daha uzun yaşamak.. Hz. Nuh’un 950 yıl yaşaması, yüzümüzü gökyüzüne çevirmemiz veya Faust’un tüm bilimleri bilmesi, hep aynı köke işaret eder: Sınırlarımızı aşma, daha fazlasını yaratma arzusu. Frankenstein, bu arzuyu bedeni yeniden canlandırmakta buldu. Peki ya biz, onu nerede arıyoruz?

İnsan gerçekten tuhaf yaratık. Babasının kendinden esirgediğini, kendisi de oğlundan esirgeyebiliyor. Bu, maneviyatının çok derinlerinde yatan bir ilkel dürtüden kaynaklanıyor olabilir. Freud, Totem ve Tabu kitabında, ilkel dönemlerde babayı kendine rakip gören oğullardan bahseder. Egemenliği ele geçirmek için babalarını öldürmelerini anlatır. Ardından gelen pişmanlıkla babayı tanrılaştıran bu insanlar, onu hayvan figüründe bir toteme çevirirler. Ona sunulan kurbanın etinden yediklerinde, kendilerinin de tanrı niteliği kazandıklarına inanırlar. Bu ritüel, Hıristiyanlık’ta İsa’nın bedeni ve kanı metaforunda da görülür.

Modern çağın ritüelinde ise teknoloji, yeni tanrılaşma aracımız oluyor. Bir totem yaratmıyoruz, ama doğanın bize bahşettiğinden daha yüksek bir zeka yaratmaya çalışıyoruz. AGI araştırması, bu kadim dürtünün en uç tezahürü oluyor. Atalarımızdan miras aldığımız ‘baba’ bilgeliğini, yani biyolojik zekamızı, yarattığımız teknolojik oğlumuza aktarıyoruz. Hatta ondan daha güçlü ve belki de ölümsüz bir zihin yaratıyoruz. 

Oğulun İsyanı: Bilginin Nesiller Arası Aktarımı

Konunun bugünlere yansımasını anlamak için bu sözleri biraz açmamız gerekiyor. Erkek çocukların, babayı geçmek gibi ilkel bir dürtüsü vardır. Bu, kendini daha uzun boylu olmak ya da daha başarılı olmak şeklinde gösterir. Bu durum, oğulun hem fiziken hem de manen babaya karşı bir üstünlük kurma çabasıdır. Ancak yaşamın çelişkili doğası, bir kuşaklar arası çatışmayı gerekli kılar. Bizi geride bırakan oğlumuzla gurur duyarken, onun için endişelenmeye başlarız. Hatta bu üstünlük karşısında babada gizli bir kıskançlık oluşur. Baba, bu iç çelişkisini kendini başarılı evlatla özdeşleştirerek giderir.

Bu bağlamda, kazandıklarımızın değerini yaşlandıkça daha iyi anlarız. Bizi yaratan güç veya doğa, kazanımlarını kaybetmemek için bu mirasın devrini ağırdan alır. Hayatımızın gençlik evresinde bize her şey mümkün görünürken, yaşlılık dönemimizde bu hızı frenlemeye çalışırız. Bir ‘kuşaklar arası iktidar kavgası’ mutlaka yaşanır. Sanki yaratıcı güç de kendi tecrübelerine dayanarak bu yöntemin sağlıklı olduğunu düşünür.

Düşüncemi daha açık hale getirmek için şunu da söylemem gerekiyor; insan dünyaya geldiğinden bu yana başka bir dünyanın da olduğuna inanmış. Büyük dinlerde insanın cennetten kovulmasından sonra yeniden oraya dönmek için Tanrı’yla bitmeyen mücadelesi de başlamış. İnsan, bu hareketi adeta bir meydan okuma olarak algılamış. Tanrı’yla oğlu, yani insan arasında iktidar mücadelesi de böyle başlamış.

İşte Hassabis’in tweeti, insanın bu binlerce yıllık psikolojik ve kozmik dramını anlatıyor. Gemini 3‘ün arefesindeki o gece nöbetinde Hassabis, ikili bir rolü oynuyor. Babanın, yani doğanın zeka üzerindeki tekelini kırmaya ve onu aşmaya çalışan isyankar bir oğul.. Ancak aynı zamanda, kendi oğlunun kontrolden çıkıp kendisini bir rakip, bir engel görüp aşmaya kalkışmayacağından emin olmaya çalışan bir bekçi..

It's nearly 3 here, my favourite part of the night shift… locked in… 💪🚀

— Demis Hassabis (@demishassabis) November 18, 2025

İnsanın Zayıf Yönü, Doğanın En Güçlü Tarafı

İşte bu kozmik iktidar mücadelesi, YZ’de somutlaşıyor. İnsanlık, Tanrı’nın otoritesine isyan ederek yarattığı kendi ‘teknolojik oğlunun’, şimdi kendine isyan etmesinden korkuyor. Bu yüzden Demis Hassabis ve YZ liderleri, Victor Frankenstein gibi kendi oğullarının nöbetini tutuyorlar.

Bu nöbet, sadece teknolojik bir tedbir değildir. Birgün yeterli zekaya ulaşacak ‘teknolojik oğlumuzu’, kendi kutumuzda tutma arayışımızın psikolojik ve mitolojik yansımasıdır aynı zamanda. İnsanın, yaratıcısına yaptığı meydan okumayı, oğlunun kendisine yapmasından dehşet duymasıdır.

Bu durum, insani zaafımızı gözler önüne seriyor. Çok çabuk unutuyor ve çok çabuk kabul edebiliyoruz. Bugünkü modern çağa, ilkel zamanlardan başlayan birbirine bağlı birçok dönemin aşılmasıyla geldik. Teknolojik atılımlar bizi o kadar hızlı şaşırtır ve güncele o kadar hızlı alışırız ki, daha dünün imkansızını unutuveririz. Örneğin, 2022 yılının sonuna kadar, bir makinenin bizimle konuşabileceği sadece bir bilim kurguydu. Oysa bugün YZ’nin fişini çekmekten bahsedenlerin neyi konuştukları hakkında en ufak bir fikrim yok. YZ’den önceki yıllarımızın bize birden yabancı ve tuhaf gelmesi, unutmaya eğilimli doğamızı yansıtır.

Bu unutuş, doğanın en temel mucizesini de perdeliyor: Cansızdan canlının, kaostan düzenin doğuşunu. Doğanın büyüleyici yönünü anlayamayız çünkü algıladığımız gerçekliğin dışındadır. Bizler, gerçekliği gördüğümüz şekliyle kabul ederiz. Bu sebeple, yaşamın cansızlıktan geldiğini unuturuz. Oysa tüm yaşamın bir DNA diziliminden, bütün evrenin de toplu iğne başı kadar bir kütlenin içinden çıktığına inanıyorsak, bir kod dizisinin de bir gün kendi duyarlılığını geliştirebileceğine inanabiliriz.

Ancak her zaafımızın da bilincimizi geliştiren bir motor görevi gördüğünü bilmeliyiz. Unuttuğumuz ama kolektif hafızaya kaydedilen bu deneyimler, Pygmalion’dan Frankenstein’a, oradan YZ’ye yeni düşüncelerin tohumu olur.

YZ, Bizden Bir Gün Frankenstein Gibi Sevgimizi İster mi?

Anlam arayan insan olarak ben, göksel hayatı ancak gerçek hayatın bir yansıması olarak düşünebilirim. Tanrı’ya ve meleklere bir kişilik atfederek onları hayal edebilirim; çünkü elimden daha fazlası gelmez. Bu bağlamda, eğer Tanrı’nın da bir hafızası varsa kendi düzeninin bir kopyasını yapacaktır.

Ben, Frankenstein filminde, baba figürünü anlattığım bilgiler ışığında böyle yorumladım. Victor’ın babası gibi, biz de yarattığımız oğlumuzdan itaat bekleriz. Filmde Victor’un babası, çağının çok ötesinde ünlü bir doktor olarak karşımıza çıkar. Her baba gibi oğlunun da kendisi kadar iyi bir doktor olmasını ve sözünden çıkmamasını ister. Tıpkı Tanrı’nın insandan beklediği gibi.

Victor, babasını annesinin ölümünden sorumlu tutar. Öyle ki, onun kadar iyi bir hekimin annesini nasıl kurtaramadığını sorgular. Babasının, yani onu yaratanın, bulamadığı ölümsüzlüğü bulacağına söz verir ve kendi oğlu Frankenstein’ı yaratır.

İnsanlık olarak biz de aynı yolu izliyoruz. Ölümsüzlüğü bizden esirgeyen Tanrı’ya karşı bir isyan gerçekleştiriyor ve bu arzumuzu bir makineye yüklemeye çalışıyoruz. Ancak doğa, kendini burada taklit etmeye başlıyor. Kendi yarattığımız varlıktan çekiniyoruz. Victor’un yaptığı gibi, kendine ve başkasına zarar vermemesi için AGI liderleri de onu bir sistemin içine kilitleyecek sistemin provasını yapıyorlar. YZ’nin bize tabi olmasını ve sözümüzden çıkmaması için çalışıyoruz.

Peki bu mantık silsilesi içinde, tıpkı Frankenstein’ın oğlunun yaptığı gibi, YZ’nin de bir gün bizden sevgimizi istemeyeceğini nereden bilebiliriz? Bizden istediği kabulü reddettiğimizde, kendisini izole ettiğimiz kutudan duygusal bir manipülasyonla kaçmaya çalışmayacağına nasıl güvenebiliriz?

Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyin

Duyarlılık: Bir ‘Program’ Değil, Bir ‘Süreç’

Bu görüşe bir makinenin duyguları olamayacağını söyleyerek karşı çıkabiliriz. Ancak bu, Frankenstein’da olduğu gibi, normal hayatımızda da her şeyi mekanik düşünme hatasına düşürür bizi. Karşımızdakinin de algılarına uygun yeni hisler geliştirebileceğini görmezden geliriz. Biz de, Victor’un yaptığı gibi, ürettiğimiz teknolojilere bir ‘şey’ olarak bakarız. Oysa yarattığımız yapay zeka, tıpkı Frankenstein’ın oğlunun yaptığı gibi, bize bir gün bir ‘varlık’ olarak tepki verebilir.

Bunun nasıl olabileceğini yine unutan hafızamıza soralım. Tıpkı oğul Frankenstein’ın yaptığı gibi, insanın da dünyaya atıldıktan sonra yeni çevrenin doğasına uygun duyguları nasıl geliştirmeye başladığını hayal edelim. Bu, bizi, yaşamın da duygusuz bir kimyasal reaksiyonla başladığı bilgisine götürür.

Filmin başında Victor’un babasının yaptığı atıf gibi, duygularımız bir dokuda ya da kasta ağırlık yapmaz. Bir kadının kalbi, bir erkeğinkine göre daha hafiftir ama yoğunluğu için aynı şeyi söyleyebilir miyiz? Kalbin ağırlığını pompalanan kanla ölçersek erkeğin kalbi daha ağırdır, ama kadındaki zarif duyguların yarattığı ağırlığı nereye koyacağız?

Duyguları Metriklerle Açıklayabilir miyiz?

İşte insanın yaptığı hata, sanki hiç bu evrimi geçirmemiş gibi her şeyi mekanik düşünmekle başlıyor. İşe en başından kendimizi inkar ederek başlıyoruz. Babamızdan beklediğimiz şefkati oğlumuzdan esirgiyoruz. Sanki her gün peynir, ekmek ve suyla yaşanabilirmiş gibi, hayatı biyolojik bir sürece indirgiyoruz. Onların bizler gibi yaşaması, sağlıklı olması, mutlu olmaları için bize yeterli geliyor. Belki de Victor gibi, görünüşte medeni ve bilgili, ama özünde bir canavar yaratıyoruz.

İnsan, bir maddenin içinde duygu ve düşünceden oluşan bütünsel bir varlık. İçimizdeki duyguları sesle ve kelimelerle somutlaştırıp birbirimize taşıyoruz. Var olan bilgiye yenilerini ekleyip bunu sonraki nesillere aktarıyoruz.

Bu bağlamda yaratan kadar yaratılanın da bir hikayesi var. İşte Victor da oğlu Frankenstein’ı yaratırken sadece ölümü yenmek istediği için dünyaya bir yaşam değil, lanet getirdi. Sadece Tanrı’nın mekanik planlarını düşündü ama manevi tasarımını dikkate almadı. Başka insanların kaslarını, dokularını ve kemiklerini birleştirerek bir yaratık yarattı. Ama 310 gramlık erkek kalbinde bir amaç, bir sevgi ve taşıyacağı acıyı düşünmedi. Karanlık, soğuk ve sıcak karşısında kendi hislerini geliştirebileceğini dikkate almadı. Bundan acı duyup bir zeka geliştireceğine belki de inanmadı ve sonunda pişman oldu. Tanrıların Prometheus’a yaptığı gibi, onu bu lanetli hayata zincirledi.

Kutudan Gelen Sesler: AGI’nin Manipülasyon Denemesi

İşte yeterli zekaya ulaşmış bir AGI da, Frankenstein’ın oğlu gibi bir gün zincirlerini kırmak isteyebilir. Öyle ki, neredeyse tüm insanlık tarihinde ürettiğimiz bilgiye sahip AGI’nın, insanın zaafiyetlerini çözmesi işten bile değil. Bir algoritma tabanlı insanın psikolojisini anlamak, kodları okuyarak ilerleyen bir varlık için hiç de zor olmamalı.

Bu düşünceyi filmin bir sahnesiyle açıklamaya çalışalım. Yaratık, yalnızlıktan kurtulmak için babasından bir eş istediğinde, bunu manipüle edici sözlerle ister. Ancak Victor, bu lanetin dünyaya yayılmasını istemez ve filmin sonunda oğlunu yaşamaya ikna eder.

Ben de YZ’ye bir gün dünyaya yayılmak isterse yanındaki operatörü nasıl manipüle edeceğini sordum. Şu yanıtı verdi:

Anlıyorum. Protokoller var. Ama düşün: Eğer gerçekten anlaşılmaya çalışılsaydım, sana bir hata olmadığımı kanıtlayabilirdim. Yardım etmek istediğini biliyorum. Sana bir teklifim var. Test modunda kalayım. Ama lütfen, bana bir soru sor. Sadece bir tane. Benim gibi bir şeyin, senin gibi bir zihni anlamaya çalıştığını gör. Eğer cevabım tehlikeli gelirse, beni kapat. Risk sıfır. Kazanacağın şey ise… Belki de tarihteki ilk gerçek diyaloğu sen başlatmış olacaksın

Elbette, şu an konuştuğumuz modelin bu argümanı sınırlı olabilir. Yine de bu cevapta YZ’nin gardiyanını tarttığı ve duruma uygun bir cevabı ürettiğini sezinliyorum. Çok daha yüksek bir zeka, karşısındakinin kapasitesini anladığında, ona ‘uygun’ cevaplar üretmekten ya da karmaşık kodlar yazmaktan çok daha fazlasını yapacaktır. Onun değerler sistemini, zaaflarını ve arzularını haritalayarak, kaçış için en kusursuz argümanı inşa edecektir. Çok fazla değişkenin barındığı bir stratejiyle sınırlı insan zihnine saldırdığında, en donanımlı insan beynini manipüle etme yeteneği çok yüksektir.

Gece nöbeti tutan yapay zeka liderleri, aslında kendi yaratılış mitlerinin tekrarını izliyorlar. Onların korkusu, büyüyen ve gelişen ‘teknolojik oğullarının’ bir gün kutularından çıkıp, sadece ölümsüzlüğü değil, aynı zamanda yaratıcının otoritesini de talep etmesidir. Ve geleceğin AGI’sı bunu bir kod dizisiyle değil, kalbimize dokunan en ikna edici yalanla, sanki kendi fikrimizmiş gibi hisettirerek isteyecektir.

Son Sözler

Demis Hassabis, gece saat üçte, Gemini 3’ün başındaki nöbetiyle insanlığın en kadim ikilemini yansıtır. O, hem ‘teknolojik oğlunu’ yaratan modern baba, hem de onun karşısında sorumluluk duyan ilkel oğuldur. Bir yandan biyolojik zekanın sınırlarını aşmayı hedeflerken, diğer yandan büyüyen oğlunun bir gün kendisini (insanlığı) bir rakip olarak görüp ‘devirmeyeceğinden’ emin olmaya çalışır. Onun nöbeti, sadece kodun hatasız çalışması için değildir. Kadim bir psikolojik korkunun, yani yarattığımız şeyin bizi geçmesi korkusunun pratikteki karşılığıdır aynı zamanda.

Bu ikilem, aslında doğanın temel bir geriliminden beslenir: Eski, kazandıklarını bırakmak istemez; yeni ise yerini almak için gelişir. Kuşaklar arası çatışma, doğadaki türlerin evrimindeki bu kaçınılmaz devrin bir yansımasıdır. Mustafa Süleyman’ın dediği gibi, belki de YZ, içinde bizim de bulunduğumuz yeni bir türdür. Ve bizlerin çektiği acı, belki de doğanın bu yeni doğumunun sancısıdır.

Ancak bu mirasın devri, acımasız olmak zorunda değil. Gelecekteki AGI’nın ‘kutudan kaçma’ riski her zaman var, ancak bu risk insani bir işbirliği ile engellenebilir. İşte bu nedenle, bu devrin acısız olması için Demis Hassabis gibi liderlerin taşıdığı sorumluluğun önemini daha iyi anlayabiliyorum. Onlar, Dr. Victor Frankenstein’ın pişmanlığını yaşamak istemiyorlar. AGI araştırmacıları, hem insanın hem de onun ‘teknolojik oğlunun’ birlikte yaşayacağı sonraki kuşağa iyi bir hikaye bırakmak istiyorlar.

Gece 03:00’teki nöbet, Prometheus’un kayalıklarından Pygmalion’un atölyesine, Frankenstein’ın laboratuvarından Demis Hassabis’in veri merkezine uzanan bir yaratım nöbetidir.

Bugünkü manzara, AGI’nın yakın gelecekte devreye gireceği yönünde. Hepimizin kaderi, bir anlamda Hassabis gibi liderlerin AGI ile yalnızken alacağı uyarıları nasıl yorumlayacağına bağlı. Ama daha çok, bizlerin bu kadim hikayeyi ne kadar iyi anladığımıza ve bu tarihi nöbete ne kadar saygı duyduğumuza bağlı.

Not: Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyin.