Dönüşen Kum Saati: Değişimin Doppler Etkisi

İlk Yazıya Dönüş

İçerik üretmeye ilk olarak Mart 2023’te değişimi anlatan bir yazıyla başladım.

İlk yazılar kim olduğunuzu belli eden ilk sözlerdir. Aklınızda ve kalbinizde yatan şeyden başka söyleyecek bir şeyiniz olmaz. Bu yüzden tüm dünyanın sizi izlediğini düşündüğünüz bir ruh hali içinde o yazıyı yazmak gerçekten zordur.

Düşüncelerinizi aktarırken hatalar yapabilirsiniz.

Anlatmak istediğinizi yanlış kelimelerle ifade edebilirsiniz.

Kendi düşüncelerinizin doğruluğundan şüphe de etmeyebilirsiniz.

Ancak sizi haklı gösterecek tek şey, o ilk adımdaki ürkeklik, iyi niyet ve umut olabilir.

Yazmaya başladığınızda yalnızca yeni şeyler söylemek yetmez. Bir zamanlar kağıda döktüğünüz düşünceleri yenileriyle besleyemezseniz fikirleriniz söner. Çünkü zaman, düşüncelerimiz üzerinde sandığımızdan daha büyük bir etkiye sahiptir.

Düşüncelerimiz sadece belli bir dönem canlılığını korur. Biyolojimizden yaptığımız işe, oturduğumuz binadan ilişkilerimize kadar zaman her şeyin içinden geçer.

Bir anlamda ilk yazıya geri dönmek, insanın başladığı anki benliğiyle yüzleşmesidir. Bu yüzden ilk yazıma bakarak kendimle ilgili iyi bir şey söylemem gerekirse bu, değişimi içselleştirmede oldukça yol kat ettiğim olurdu.

ChatGPT’den sonra hayatımız hızlanmadı, değişim biçim değiştirdi. Yenilikler belli bir zaman aralığında değil, üst üste binerek üzerimize geldi. Değişimin baskısı altında kaldık.

Değişimin Dünü ve Bugünü

Bugün değişimi anlatan bir yazı yazsaydım ilk yazımdaki düşüncenin özünü korurdum. Ama bunu kesinlikle o günkünden çok daha geniş bir bakış açısıyla yapardım. Çünkü dünya, o günden bugüne tahmin edilemeyecek kadar hızlı bir değişim geçirdi.

İlk yazımda zaman için şunu söylemişim: ‘Sırrına varamayacağımız bir şey varsa o da herhalde zamandır.’

Ardından da eklemişim: ‘Yaşadığımız değişim, zamanın nasıl aktığını gösteren bir kum saatidir.’

Devamında insanın değişime olan direncini atasözleri ve deyimlerle açıklamaya çalışmışım:

“İnsan yedisinde neyse yetmişinde de odur”

“Böyle gelmiş böyle gider”

Bu sözlere o zaman da karşı çıkmışım. Bunu, insanın kendi iradesi üzerinde kesin bir hakimiyeti olduğunu düşünerek söylemişim.

Bugün baktığımda beni yanıltan şeyi görebiliyorum. İnsanların yeni teknolojilere kendilerini hazırlayabilecekleri kadar zamanları olacağını varsaymışım.

Bugün de aynı atasözlerine karşı çıkarım ama aynı nedenlerle değil. Eskiden iradenin her şeye yettiğine inanıyordum. Bugün ise iradenin hâlâ var olduğunu ama hızın onu baskıladığını düşünüyorum.

Eskiden farklı düşünmeme sebep olan şey, zamanın akış temposunun her şeyi kontrol edebileceğim bir hızda olacağıydı. Başka bir ihtimal aklıma gelmezdi.

Gerçekten de kum saati, o zamanlarda değişimi yavaş algıladığımın bir göstergesi. “Böyle gelmiş böyle gider.” bugünkü yapay zekâ çağında geçerli bir deyim mi sizce?

Bu kalıplar o zamanlardaki hayatın akış hızına uygundu. Ancak bugün bu düşünceler geçerliliğini yitirmiş durumda.

Yapay zekâ bugün zamanı hızlandıran bir katalizör gibi. Onunla birlikte aşina olduğumuz değişimin doğası değişti. Bekleme seçeneği dışında oldukça zengin —ve bir o kadar da zorlayıcı— seçeneklerimizin olduğu bir dünyaya girdik.

Bugün “İnsan yedisinde neyse yetmişinde de odur” diye bir atasözü benim için geçerli değil. Bu bakış açısı, bugün yaşadığımız hayatın doğasına aykırı. Hızın egemen olduğu bir zamanda yeni terminoloji, bu yeni yaşamın içinden çıkacak. Buna yeni atasözleri ve deyimler de dahil.

Değişimin Ağırlığı

Bugün yeni bir paradoksla karşı karşıyayız. Son birkaç yılda yaşadığımız olağanüstü değişim önümüze şu soruyu bırakıyor:

Biz yeni bir zamanın içinden baktığımız için mi kendimizi değişmiş görüyoruz yoksa onu ürettiğimizin farkına mı varıyoruz?

“Değişmeyen tek şey değişimin kendisidir” sözü Herakleitos’tan beri değişmeyen bir kalıp. Herakleitos bunu bugüne göre zamanın göreceli olarak daha yavaş aktığı dönemlerde söyledi. Çünkü hepimiz için değişim biyolojimize uygun, zamana yayılan, kişisel olarak bizi yormayan, sindirilebilir bir kavramdı.

Bunu o zaman gençlik-yaşlılık metaforuyla açıklamaya çalışmışım. Eski ve yeni arasındaki çatışmanın ilerlemenin motoru olduğunu söylemişim.

Bu, bugün de doğru. Birisi yeniye ulaşmanın heyecanıyla riskleri alırken, diğeri bütün ömrü boyunca kazandıklarını riske etmek istemez. Arada her iki çağın birbiriyle kaynaştığı gri bir alan vardır ve yaşam oradan ilerler.

Ama yapay zekânın hayatımıza girmesiyle birlikte değişim artık zamana yayılmıyor; hızlanarak adeta üzerimize biniyor. Öyle ki, gençlik ve yaşlılık arasındaki o yumuşak topraklar bir uçuruma dönüşmüş durumda.

Teknoloji çağına doğan yeni nesil ile birden genişleyen dünyayı anlamlandırmaya çalışan ebeveynler arasında kapanması neredeyse imkansız bir boşluk var. Anne babalar, zamanlarının çoğunu bilgisayar başında geçiren çocukları için kaygılanıyorken çocuklar onlara eski bir türe bakar gibi bakıyor.

Gerçekten de bu doğa olayının boyutunu 2023 öncesi gibi görmek mümkün mü?

Artık değişim, kavram olarak küçük küçük biriken “hafif” bir olay değil. Aksine adaptasyon sınırlarını zorlayan, taşınması zor dayanılmaz bir ağırlık.

Herakleitos’un her şeyin bir dönüşüm içinde olduğunu anlatmak için kullandığı kavram, artık soyut bir felsefi fikir değil. Şu anda hareket ederken izleyebildiğimiz, elle tutulur, somut bir nesne gibi.

3,5 yıl önceden bugüne baktığımızda, yaşadığımız zamanın sınırları çok genişlemiş. O günkü zihnimizle bugünü kavramamız imkânsızdı. Bugünden baktığımızda ise o günler, bir daha asla içine giremeyeceğimiz, bizim için yabancı bir zaman.

Ve bize bu algıyı yaratan teknolojiyi biz ürettik. İşte bu yüzden değişim artık sadece soyut bir kavram değil; her gün yeniden ürettiğimiz bir dönüşüm.

ChatGPT’den Sonraki Gün: Kayıp mı Ediyoruz Yoksa Daha mı Hızlı Evriliyoruz?

1945’te Hiroşima’ya atılan atom bombası insanlık için bir “The Day After’dı. Dünya o günden sonra hiçbir zaman eskisi gibi olmadı. Bugünden o zamanlara baktığımızda “Zaman ne kadar çabuk geçmiş” diyoruz. Biz değişimi on yıllara bakarak ölçebiliyoruz.

Kasım 2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkışı da başka bir tür ‘The Day After’ başlattı. Bu kez değişen şey yalnızca kullandığımız teknoloji değil, değişimin kendisini algılama biçimimizdi. Bizim için değişimin doğası, on yıllar değil, aylarla ölçülecek şekilde değişti.

ChatGPT’nin hayatımıza doğmasından bu yana dünyanın geçirdiği dönüşümün hızı, zihnimizde gömülü on binlerce yıllık değişmez kalıpları da dönüştürüyor.

Onunla beraber alışkanlıklarımız kabuk değiştirmeye başladı. Örneğin hangimiz artık internette saatlerce bilgi arıyoruz? Yapay zekâya sorup saniyeler içinde aradığımız cevapların önümüze gelmesini hangimiz beklemiyoruz?

Bir bilgiye ulaşmak için arama motorlarında birkaç linke tıklamak artık zor geliyor. Makale özetlerini okumak, artık normal değil.

Bizim için düşünmenin kendisi olan beklemek, tahammül edilmez bir sürece dönüştü. Birkaç saniye beklemeyi bir zaman kaybı olarak görmeye başladık. Oysa atladığımız şey, o kısa anda kendi cevabımızı oluşturma süreci. Bir nevi düşünme yeteneğimizi algoritmalara teslim ediyoruz.

Düşünmenin yanında neyi satın alacağımıza, ne okuyacağımıza da algoritmalar karar veriyor. Araştırmalar bu argümanları doğruluyor.

Değişim kendini en çok sabrımızı tüketerek hissettiriyor. Eskiye göre daha hızlı tüketiyor, daha yüzeyde yaşamaya başlıyoruz. Teknoloji şirketleri, çıkardıkları her yeni teknolojiyle insanlara adeta “gel gel” yapıyor.

Ortalama odaklanma süremizin kısaldığına ilişkin veriler de var. Gloria Mark’ın çalışmalarında insanların aynı ekranda kalma süresinin 2004’ten sonraki ölçümlerde belirgin biçimde kısaldığı görülüyor.

Ama kendimiz de günlük hayatımızda bu durumu gözlemleyebiliriz. Örneğin kelimeleri eksik yazıp boşlukları doldurmak veya kelime yazmadan emojilerle konuşmak…

Artık duygularımızı metine dökebildiğimiz bir emoji alfabemiz var. Ancak daha tuhafı, belki de tehlikeli olanı, yapay zekânın yüksek işlem gücü ve hızını sanki kendi yeteneğimizmiş gibi zannetmemiz.

Bugün önümüzde bir başka değişim gerçekleşiyor. Tek bir şey, daha önce yüzlerce kişinin yapamadığı işi yapabiliyor ve bunu biz yapıyormuşuz gibi hissediyoruz. 100 km hızla giden bir arabada kendimizi hareketsiz hissettiren fiziksel illüzyonun benzerini yapay zekâ karşısında zihnen yaşıyoruz.

Belki de asıl mesele burada başlıyor. Bir kitabı sindirerek okumayı, uzun uzun düşünmeyi ve kendi doğal hızımızı “yavaşlık” ve “yetersizlik” sanıp kaygılanıyoruz.

Bunlar daha ne olduğunu anlamadan yeniliklerin bir duvar gibi üzerimize yıkıldığını gösteren işaretler. Oysa biz, bu tempoya uygun evrimleşmedik. Ancak bu ritme ayak uydurmak için psikolojimizi ve biyolojimizi zorluyoruz.

Peki bu bir şeyleri kaybediyoruz anlamına mı geliyor?

Bu olaya hangi açıdan baktığımıza bağlı. Evrimin tarihine baktığımızda, dönüşümün her zaman bir kaybın üzerine kurulu olduğunu görüyoruz. Ancak her kayıp bir kazanımın başlangıcıdır. Doğamız değişirken uyum yeteneğimiz gelişiyor.

Şu anda gerçek olan şey, artık eskisi gibi düşünmediğimiz. Ve bu, ne tamamen iyi ne de tamamen kötü. Sadece farklı.

Yapay Zekâ Bir Araç mı Yoksa Bir Varlık mı?

Düşünme biçimimiz değişiyor ama düşüncelerimizdeki özne de dönüşüyor. Yapay zekâyı bir araç gibi değil bir varlık gibi görmeye başlıyoruz. Bu, içeriklerde sahicilik krizi yaratarak bizi aslında büyük bir tuzağın içine çekiyor.

Kasım 2022’den önce internette gördüğümüz bir metnin ya da görselin insan dışında bir varlığın yapması ancak bir mizah konusu olabilirdi.

Peki ya bugün?

Her güzel cümleyi, derin analizi veya kusursuz görseli “Bunu bir insan yapmış olamaz, yapay zekâ yapmıştır” diye yaftalıyoruz. Sanki insanlığın içinden Shakespeareler, Proustlar, Da Vinciler çıkmamış ve insanlar bu külliyattan habersizmiş gibi bu çalışmaları insana yakıştıramıyoruz.

Çoğu insan yapay zekâyı insanın her zaman hükmedebileceği diğer teknolojilerden biri gibi görüyor. Ancak yapay zekâ şüphesiyle bir içeriği tüketmediğinde aslında farkında olmadan algoritmaya bir varlık atfediyor.

Bugün yapay zekâdan “O yaptı, o yazdı” diyerek 3. tekil şahıs olarak bahsedebiliyoruz. Bir gözümüz onu görmezden gelirken diğeriyle bakarak onu zihnimizde büyütüyoruz.

Çok tuhaf bir şekilde insanlar, dijital ortamda insanlığını kanıtlamaya çalışıyor. Ancak şunu gözden kaçırıyoruz: Bir gün robotların dünyasında birbirimize insan olduğumuzu kanıtlamaya çalışacağımız günlere doğru ilerliyor olabiliriz. Biz dikkatimizi bu çelişkiye odaklarken, yanı başımızda büyüyen gerçeği göremiyoruz.

İnsanlar fikrini aktarabileceği kelimeyi sırf yapay zekâ kullanıyor diye değiştirmek zorunda kalıyor. Bu, düşünceye farklı bir anlam yüklerken başka bir tehlikeye yol açıyor: Yapay zekânın beslendiği kaynaklar gittikçe vasatlaşıyor.

Asıl tehlike burada şöyle bir döngünün oluşması: İnsanın ürettiği içerikler zayıflar, yapay zekâ da bu zayıf içeriklerden beslenir. İnsanlar da bu yeni içeriklerden düşünceler ürettiğinde bir vasatlık tuzağına çekiliriz. Böylece kendi kuyruğunu yiyen yılana dönebiliriz. Yapay zekânın zayıf içerikle beslendiği, bizim de bu içerikleri tüketerek sıradanlaştığımız bir döngüye gireriz.

İnsanlık, tarih boyunca kendi ürettiği şeylere ve çevresine bir anlam yükledi. Ateşe, nehirlere, dağlara tanrılar atfetti. Bugün de yapay zekâya bir varlık atfederek farkında olmadan ona bir ruh veriyoruz. Üstelik bu seferki bize cevap da veriyor.

Değişimin birikimli gücünü düşünün. Bunu eskisinden farklı olarak katlanarak hızlandığını hayal edin. Sürekli onu kişileştirerek konuşmak zihnimizde yeni bir varlığa can vermektir. Üstelik insanlığın bu düşünceyi benimsemesi de öyle on yılları almayabilir. Belki de bu kaçınılmaz bir değişimdir.

Fırsatlar, Umutlar

Ancak madalyonun bir de diğer yüzü var. Biz, yapay zekânın kontrolü almasından korkuyoruz ama onunla seçeneklerimiz çoğalıyor, yeni fırsatlarla karşılaşıyoruz.

Milyonlarca insan, büyük kurumlara karşı küçük olmanın avantajını yaşıyor. Büyük kurumların hantal yapısına karşı insanlar yapay zekânın gücünü kullanarak daha esnek ve hızlı olabiliyor.

Bu konuda benim aklıma habercilik sektöründen bir örnek geliyor. Yurttaş gazetecilikle iletişim kurumların tekelinden çıkıyor, daha şeffaf hale geliyor.

Bugün saniyeler içinde kod yazabilmek için yıllarca eğitim almamıza gerek yok. Görsel üretmek veya bir makaleyi özetlemek için artık o alanda uzman olmamız gerekmiyor. Bunları bizim için yapan, önümüze yeni sorular sunan bir yapay zekâ var. Bu, bize “Her şeyi yapabilirim” özgüvenini veriyor. Zihnimizde yeni iş modelleri, yeni hayaller kuruyoruz.

İçinde bulunduğumuz çağın eşsizliğinin farkına varmamız lazım. İnsan kalmak, sadece insanın ürettiği içerikleri tüketerek olmayacak. Bizi yaşamın bir üst versiyonuna taşıyacak bilgiyi birbirimize söylediklerimizle üretemeyiz.

Bugün sırf yapay zekâ üretti diye değerli bir içeriği reddetmek Don Kişot’un yel değirmenlerine saldırmasından farksız. Bu yüzden ben, yapay zekâ üretmiş de olsa —eğer benzersiz bir değer sunuyorsa— o içeriği tüketiyorum. Çünkü insanlığın yeni yol haritasında mesele bilgiye ulaşmaktan öte, derinlerde saklı olan değerli bilgiyi bulabilmek.

Peki tüm bu yaşadıklarımızdan sonra değişimi bugün yazmak isteseydim neler yazardım? Onu nasıl bir insan yazardı?

Öncelikle bilimi kesinlikle işin içine dahil ederdim. Çünkü yapay zekâ önümüzdeki belirsizlikleri aslında azaltıyor ve ihtiyacım olan içgörüleri bana veriyor. Yaşamdaki bağlantıları gösterecek çok büyük bir içerik havuzunu önüme seriyor.

Artık sadece insan deneyimleri ile açıklayabileceğimiz bir dünya yok. Bugünü anlatmak için eskisi gibi sadece geçmişimizi kullanmıyoruz. Geleceği de bugüne indirgeyip onu şimdi hissedebiliyoruz. O yüzden değişimin içinde hızı daha çok vurgular ve şöyle yazardım.

Yazıyı Zihin Karmaşasında dinleyin

Değişimin Doppler Etkisi

Eskiden değişimin sesi çok uzaklardan, derin ve sakin bir uğultu gibi gelirdi. Bize doğru yaklaştığını hissederdik. Zamanın dalga boyu uzundu. Zihnimizi, alışkanlıklarımızı ve hayatımızı o değişime hazırlayacak vaktimiz vardı.

Yeni bir teknoloji çıktığında önce onu tartacak zamanımız olurdu. Teknolojinin hızlanmaya başladığı yıllarda bile o teknolojinin hayatımıza yerleşmesi için zamanımız vardı. Mesela internet… Mesela mobil telefonlar… Bir sonraki teknolojiye olan mesafeyi de hızı da tahmin edebilirdik.

Oysa bugün zaman, yanımızdan geçen son sürat bir araba gibi akıyor. Doppler etkisi artık laboratuvarların değil, bizzat günlük hayatımızın gerçeği. Gelecek o kadar yüksek bir frekansla ve öyle bir hızla üzerimize geliyor ki, ne olduğunu anlayamadan hayatımızın içinden geçip gidiyor.

Ancak burada daha çarpıcı olan başka bir şey var. Bir arabanın ya da uçağın seslerini ayırt edebildiğimiz gibi önceden tek tek yeniliklerin sesini de ayırt edebilirdik. İnternet geldi, akıllı telefonlar geldi, sosyal medya hayatımıza girdi… Hepsini ayrı ayrı duyduk.

Şimdi ise değişimin frekans aralığı o kadar yükseldi ki artık her yenilik bir öncekinin üzerine binerek geliyor. Artık yeni çıkan bir teknolojiyi, değişen bir akımı veya dönüşen dünyayı tek başına duyamıyoruz. Her yenilik bir sonrakinin içinde eriyor.

Kulaklarımızı sağır eden, kesintisiz bir uğultu bu. Yeniliklerin bu karmaşası, zihnimizde de aynı uğultuyu yaratıyor. Her yenilik bir öncekinin üstüne yığıldıkça değişim sıradanlaşıyor.

İşte bizi sersemleten de bu: Değişimin sıradanlaşması. Artık bir değişimin geçip gitmesini bekleyecek o sessiz dönemler yok. Dünya artık tek bir sese dönüştü: Hayatımızı o dar frekans aralığına sıkıştıran, hiç bitmeyen hızın gürültüsüne.

Son Sözler – Dönüşen Kum Saati

Değişimi kelimelerle anlatmak çok zor. Bir referans noktasına ihtiyacımız var. Bu yüzden başladığım o ilk noktaya, Mart 2023’teki ilk yazıma geri dönüyorum.

O gün, değişimi bir kum saatinin yavaşlığıyla akan bir kavram olarak düşünmüştüm. Zamanın kontrol edebileceğim bir hızda aktığına inanıyordum.

Bugün o kum saati yine var ancak dev boyutlarda. İçindeki kum o dar kıstaktan bir şelale gibi akıyor. Herakleitos’tan bu yana değişmeyen tek şeyin değişim olduğu gerçeği yine yerinde duruyor. Ancak tek farkla: Artık nehrin hızlanan debisinde sürüklenerek yıkanıyoruz.

3,5 yıl sonra yine buradayım. Yine değişimi yazıyorum. Yazarken her şeyin bu kadar nasıl hızla ters yüz olduğunu anlamlandırmaya çalışıyorum.

Bugünden Mart 2023’e başka biri bakıyor. Artık yeni teknolojilere adapte olacak o makul sürelerin bizim alıştığımız şekilde olmayacağını anlıyorum.

Büyüyen kum saati gibi ben de yapay zekâyla zihnimi genişletip zaman algımı yeni ritmine oturtmaya çalışıyorum. Ve bu yazımı yakın zamanda yeniden güncelleyeceğimi hissediyorum.

Bu bağlamda şu anda ilk yazımda doğru kalan tek düşünce zamanın sırrına varamayacağımız. O kum saati hâlâ orada. Ancak o artık bizim için zamanı genişleten dev bir kum saati. Hızlansak da, zaman bizim için daralıyor.

Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyebilirsiniz

Kaynaklar:

Pew Research: https://www.pewresearch.org/short-reads/2023/08/28/most-americans-havent-used-chatgpt-few-think-it-will-have-a-major-impact-on-their-job/

Pew Research: https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/06/25/34-of-us-adults-have-used-chatgpt-about-double-the-share-in-2023/

Stanford Uninersity AI: https://hai.stanford.edu/ai-index/2024-ai-index-report/public-opinion

Microsoft & LinkedIn Work Trend Index: https://assets-c4akfrf5b4d3f4b7.z01.azurefd.net/assets/2024/05/2024_Work_Trend_Index_Annual_Report_Executive_Summary_663b2135860a9.pdf