Monolog Perde Arkası | Yazılmayan Paragraflar: Aynı Sorunun Peşinde

Temmuz: Cesaret ile Cüret Arasında Geçen Bir Ay

Merhaba,

Bir ayı daha geride bıraktık. Şimdi Monolog Perde Arkası’nda ‘Yazılmayan Paragraflar’ zamanı. İlkini Haziran’da yayınladığım bu aylık seride, yazılara sığdıramadıklarımı, yazdıktan sonra aklıma gelenleri paylaşıyorum.

Yaşadığım zihin karmaşasını ve dile getirmeye çekindiklerimi konuşabileceğimiz bir dost sohbetinde bir kez daha birlikteyiz. İşin mutfağına yeniden hoş geldiniz.

Temmuz ayı benim için kendimi aşabileceğim bir fırsat ayı oldu. Normalde kendimizi “bu benim alanım değil, bana çok uzak” diyerek belli sınırların içine hapsederiz. Oysa bize uzak olana kendimizi yaklaştırabilir, zihnimizin sınırlarını genişletebiliriz. Bu, zamanda kapladığımız alanı da büyütür çünkü bugün sahip olduklarımızın devamı, o sınırların dışında.

Kendinizi uzak hissettiğiniz bir konu hakkındaki düşüncelerinizi ifade etmek cesaret gerektiriyor. Ancak çoğu zaman bu cesaret cürete kayabiliyor. Bilgi sahibi olmasak da fikrimizi söylemek istiyoruz.

Çoğumuz bunu yaparız. Sonuçta “Ben de buradayım” diyebilmek, insan olmanın gereği. Ben de Temmuz ayında böyle bir çelişki yaşadım. Cesaret ile cüret arasında bir yerde, iki zorlayıcı konuyu yazma cesareti gösterdim.

Bu konulara hazırlıksız girmedim. Uzun süre okudum, farklı bakış açılarını anlamaya çalıştım ve ancak kendi zihnimde olgunlaştıklarında yazmaya cesaret ettim. Yani zihnimi bu iki konuyu hazmedecek esnekliğe ulaştırmak için bir uğraş verdim. Ve işin sonunda yazdıklarımı savunabileceğim bir tez oluşturdum.

Bunlardan ilki Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzindesi‘ni analiz etmekti. Bu yazıda beni en çok düşündüren şey Proust’u açıklamaya çalışırken ona zarar vermekti. Bu konuyu bir meydan okumaya çeviren buydu çünkü anlatacağınız sadece bir insanın iç çelişkileri değil, aynı zamanda zaman.

Felsefecilerin ve fizikçilerin kendi aralarında uzlaşamadığı bir konuyu Proust’un gözünden nasıl anladığımı anlatmak.

Bir bakıma Proust’un nezdinde kendimi tanımak. Bu anlamda Kayıp Zamanın İzinde, klasik bir roman olmaktan çıkıyor.

Proust’un zamanı, kuantum ve geleceğin makine uygarlığı arasında paralellikler kurabilir miyiz? Temmuz ayında yazılmayan paragraflarda bu izlenimlerimi paylaştım

Zamanı Bir Bütünmüş Gibi Yaşayabilmek

Kayıp Zamanın İzinde‘yi 10 yıl önce okumuştum. Ancak zaman değişiyor, biz değişiyoruz. Tam da Proust’un anlattığı gibi her yaşadığımız an, benliğimizi yavaşça dönüştüren anılardan oluşuyor. Her benlik kendi bakış açısıyla dünyayı yeniden anlamlandırıyor. Bu sebeple tüm seriyi yeniden okuyup hafızamı tazelemek istedim.

Gerçekten de yıllar geçip bugünden geçmişe baktığımızda, mazimiz o günkünden farklı, başka bir şekilde karşımıza çıkıyor. Marcel Proust’un dediği gibi, anılarımızı yıkıp yeniden inşa ediyoruz. Kimliğimizi inşa etmeye başlayan benliğimize bugünkü bir katkı sunuyor, hafızamızın mimarisini değiştiriyor.

Bu yüzden serinin yedi kitabını yeniden okuduğumda 10 yıl öncekinden farklı izlenimlerim oldu. Çünkü bu sefer aynı romanı, 10 yıl boyunca yeni deneyimler kazanmış, zaman konisi genişlemiş, hayatta bağlantı sayısı artmış farklı bir benlik okudu. Hatta öyle ki, geçen bir ayda bakış açımı değiştiren yeni düşünceler kazandım.

Seriyi ikinci kez okurken edindiğim en önemli izlenim, Proust’un zamanı geçmiş, şimdi ve gelecek diye ayırmadığıydı. Sanki zaman, içinden geçtiğimiz tek bir bütündü.

İnsan, soyut düşüncelerine bir anlam kazandırmak için çoğunlukla metaforlara başvurur; onu somutlaştırmak ister. Nitekim ben de bu izlenimleri Büyük Patlama’yla ilişkilendirdim.

Büyük Patlama bizim için geçmişte kalmış gibi görünse de hâlâ içinde yaşamaya devam ettiğimiz bir süreç. Bizler de geçmişimizi geride bırakmıyor, onu her an üzerimizde taşıyoruz. Aşklar değişiyor, insanlar değişiyor, anılar değişiyor ama onları mümkün kılan zamanın akışı aynı kalıyor.

Bunu romanda anlatıcının sırasıyla Gilberte’e, Madam de Guermantes’e ve Albertine’e duyduğu aşk ile kıskançlıkta görüyoruz. Değişen insanlar ama aynı kalan duygular…

Sanki herkes, zamanın içinden geçen tek bir aşkı, tek bir kıskançlığı farklı yüzler ve farklı benliklerle deneyimliyor. Belki de bu yüzden anlatıcı, romanın sonunda insanları sırıklar üzerinde yürüyen varlıklar olarak hayal ediyor. Çünkü bir insana dokunmak, yalnızca o ana değil, onun taşıdığı bütün zamana da dokunmak demek.

Zihnin Kendi Uzayzamanı

Ancak bir ironi olarak Proust’un anlattıkları mutlak bir zamanı düşündürse de bende her birimizin içinde bir izafiyet teorisinin çalıştığı fikrini çağrıştırdı. Bu mutlak zaman, içinde dallara ayrılan öznel zamanlardan oluşuyordu.

Ben de kendi içimdeki uzayzamanda geçmişime farklı açılardan bakan birçok benliği düşündüm. Fizikte uzayzaman nasıl olayları tek bir bütün içinde düşünmemizi sağlıyorsa, Proust da bana zihnin kendi uzayzamanını düşündürdü. Bu, fiziksel bir gerçeklik değil, bir benzetme olsa da sanki dış dünyada işleyen düzenin zihnimizde de bir karşılığı varmış gibi duruyor.

Bu yüzden kitap analizi olarak başladığım yazı, Proust’un bende uyandırdığı izlenimleri anlattığım bir denemeye dönüştü. Proust, bir romanın gerçek yazarının okuyucu olduğunu söyler. Gerçekten de Proust, bu romanı kendi üslubumla sanki bana yeniden yazdırdı.

Her birimiz, dünyayı kendi izlenimlerimizle inşa ederiz. Zamanı kendi bilincimizin içinden anlamlandırırız ve dünyayı kavrayışımızda tek başımızayızdır. İşte Proust’un dehası burada ortaya çıkar: Dünyayı başkalarının gözünden de kavrayabilmek.

Burada yazının tekrarını yapma niyetim yok. O gün Einstein ile Proust arasında kurduğum bağlantıdan tam emin değildim. Ancak Temmuz ayının ikinci konusu kuantumu okudukça Proust’un zihinsel yolculuğu daha da anlam kazandı. Öyle ki, bende yeni izlenimler uyandırdı ve yakın geçmişimi yeniden şekillendirdi.

Gerçeklik Göründüğünden Daha Zengin

Her şeyin altında fiziksel bir gerçeklik olduğuna artık daha çok inanıyorum. Biz anlamıyoruz diye doğa bizim sınırlı zihnimize sığmak zorunda değil.

Günlük hayatımızda klasik fiziğin kuralları geçerlidir. Ama bu kuralların altında, doğanın kuantum mekaniği yatar. Onu derinlemesine bilmesek de, bedenimiz, hatta zihnimiz, bu kurallarla şekillenmiştir.

Bu fikrimi daha da güçlendiren şey, birbirinden çok farklı görünmesine rağmen dört yazının aynı sorun etrafında dönmesi.

Proust’ta hafıza…

Süperpozisyonda olasılık…

Dolanıklıkta ilişki…

Malzeme biliminde kusurlar…

Aslında hepsi aynı yere çıkıyor: Gerçeklik, ilk bakışta göründüğünden daha zengin.

Mesela bir madlen, yalnızca bir kek değildir. Bir elektron, yalnızca bir parçacık değildir. Bir kristaldeki kusur, yalnızca bir hata olamayacağı gibi, zaman da yalnızca saatlerin gösterdiği bir kavram değildir.

Bu yüzden kuantum mekaniği ve Kayıp Zamanın İzinde‘de yakaladığım paralellikler, sanatın da bir fiziği olabileceğini düşündürdü bana. Biri doğayı denklemlerle sayılara dökerken diğeri aynı şeyi insan deneyimiyle işler. Sonuçta sanat da tıpkı bilim gibi görünmeyen örüntüleri görünür kılmaya çalışır.

Kuantum: Doğanın Hikâyesini Anlatmak

Bilim, denklemler ve kavramların ötesinde, bir hikaye. Kuantum ise anlatıcısı insan olan bir masal. Işık hızında uçuşan parçacıklar, birbirinden galaksiler kadar uzakta olsalar bile aralarındaki ilişkinin korunması… Süperpozisyon ile tüm olasılıkların aynı anda var olma olasılığı ve sıfırdan malzeme üretmek için ışığı bir araca dönüştürmek… Bir nevi Zeus’un yıldırım fırlatması…

Kuantumu okurken fiziği değil, insanın binlerce yıldır anlattığı hikâyeleri hatırladım. Belki de iyi hikâyelerden etkilenmemizin nedeni, zihnimizin doğadaki örüntüleri sezmeye yatkın olmasıdır.

Yürümeyi düşünün. Bir adımı atarken hareketlerin ardındaki algoritma aklımıza gelmez. En sıradan eylemlerimiz bile milyonlarca yıllık doğal bir optimizasyonun ürünüdür. Doğa, sanki bu örüntüleri zihnimize kazımış gibidir. Hikâye anlatıcılığı da belki bunun kültürel bir yansımasıdır.

Birçok fizikçiye bu bakış açısı saçma gelebilir ama fizikçilerin aynı zamanda iyi bir hikaye anlatıcısı olması belki de bundandır. Çünkü dikkatleri çoğu zaman gündelik hayatın ayrıntılarından çok, doğanın işleyişine yönelir. Düşünceleri hep bir hayaller denizinde yüzer.

Feynman’ın neden diğerlerinden ayrıldığını da bu düşünce anlatıyor olabilir. Richard Feynman, doğa hakkında konuşmanın başlı başına büyüleyici bir tarafı olduğunu söyler. Bu yüzden biz, kuantumun matematiğini uzmanlarına bırakarak işin büyüsüyle ilgilenelim. Bir yabancı müziği dinlerken duygulanmak için nasıl sözlerini anlamamız gerekmiyorsa, kuantumu kavramak için de derin matematik bilmemiz gerekmiyor.

Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyin.

Asırlık Hayal: Proust, Nolan ve Zamanın Bütünlüğü

Hayal kurmadığımız bir ânı söyleyin bana. Fizik yasalarına uymayan bir düşünceyi, tıpkı Proust’un yaptığı gibi, zihnimizdeki uzayda istediğimiz gibi kurgulayabiliriz. O an doğada imkansız olanı, önce hayallerimizde geliştirdiğimiz sanal fizik kurallarıyla zihnimizde çözeriz.

Yarattığımız yeni malzemelerle zihnimizdekini teknolojiyle dışarı çıkartırız. Bu yeteneğimiz bizi öyle bir noktaya getirdi ki, artık var olandan değil, sıfırdan yeni malzemeler üretebileceğimiz durumdayız. Hayallerimizi fizik yasalarına uygun hale getirdiğimizde, gerisi bir mühendislik sorunu haline gelir.

Hayallerin gerçekliğin bir ön habercisi olduğunu yine Proust’tan dinleyelim. Marcel Proust, Sodom ve Gomorra’da zamanlar arası iletişimi şöyle hayal eder:

‘Tanrı’dan tek dileğim, eğer bir cennet varsa, orada, büyükannemin binlerce vuruş arasında tanıyacağı şekilde, bölmeye hafifçe vurmak, onun da… ‘Telaşlanma küçük farem, sabırsızlandığını biliyorum, hemen geleceğim’ anlamına gelen vuruşlarla cevap vermesi, ardından da ikimiz için fazla uzun sayılmayacak bir ebediyet boyunca onunla birlikte olmamızdı.’

Christopher Nolan, 93 yıl sonra bu hayali fiziksel gerçekliğe uygun bir şekilde İnterstellar‘da anlatır. Filmde, Cooper’ın devasa bir karadeliğin (Gargantua) içinde beşinci boyutta var olan bir “teserakt”ın içinde olduğu sahneyi hatırlayın. Burada Cooper, zamanda artık bir noktadan öte, bir mekan haline gelir. Zaman, Kayıp Zamanın İzinde‘sindeki son sahne gibi artık cisimleşir.

Cooper, kızı Murph’un çocukluğundaki yatak odasının her anını aynı anda farklı açılardan görür. Murph, üç boyutlu olduğu için babasını göremez. Ancak Cooper, beşinci boyutta yerçekimini manipüle ederek kızıyla iletişim kurar. Tıpkı Proust’un bölmeye hafifçe vurarak büyükannesiyle iletişim kurma hayalinde olduğu gibi, Cooper da Murph’e mors alfabesiyle beşinci boyuttan mesaj gönderir.

Bu sahnede sezinlediğim şey, Proust ve Nolan’ı aynı sezgide buluşturan şeydi. Biri bunu romanın diliyle, diğeri sinemanın diliyle anlattı. İkisini yan yana koyunca, zihnimizdeki kendi uzayzamanımızı ve birbirimizle bağlantımızı düşündüm.

Bir Madlen, Binlerce Geçmiş

Her birimiz bir bütünün içinde bir şeylerin devamı olarak ilerliyoruz. Proust’un hayali, Nolan’da somutlaştı. Belki de bu yüzden Einstein ile Proust arasında kurduğum bağlantı bana artık eskisi kadar uzak gelmiyor. Hepimiz bir bütüne farklı açılardan bakıyoruz.

Kuantumu yazdıkça evrende birbirine bağlantı kuramayacağımız bir şey olmadığını hissettim. Örneğin evrenin bir köşesindeki elektronun diğer ucundaki eşiyle ilişki içinde kalması deneylerle kanıtlanmış bir olgu. Bu, bende çoklu evrenler düşüncesini çağrıştırdı.

Bu durumda Proust’un madlen anısı farklı bir anlam kazandı ve aklıma şu soruyu getirdi. Madlen, geçmişi geri mi getirdi; yoksa geçmişi bugünün içinden yeniden mi kurdu? Sanki şöyle bir durum var: Anıları her hatırlayışımızda geçmiş zaman, şimdiki mekanla kesişiyor ve biz, yeni bir gözlem yapıyoruz. Hafızamızı yeniden inşa ediyoruz.

Belki de Proust ile kuantum arasında kurduğum bu bağ yanıltıcıdır. Ancak aynı soruyu iki farklı dilden düşünmeye zorlaması bakımından çok değerli.

Yazılmayan Paragraflar: Kuantum Biyolojisinden Geleceğin Makine Toplumuna

Temmuz ayında bazı konuları bilinçli olarak dışarıda bıraktım. Kuantum biyolojisi, göçmen kuşların yön bulması, enzimlerin kuantum etkilerinden yararlanma ihtimali… Daha önce yazdığım “Kuantum Dünya: Gerçeğin Merkezine Yolculuk” yazımda bu konulara kısaca değinmiştim. Bu konular çok heyecan verici ama her birisi farklı bir yazının konusu. Bunları seriye dahil etseydim ritim bozulurdu.

Seriyi yazarken beni düşündüren başka bir şeyi daha anlatmak istiyorum. Yazılar boyunca daha çok felsefeyi, fiziği, bilgisayarları ve malzemeleri konuştuk. Kuantumun hayatımızı değiştireceğinden bahsettik ama toplumu nasıl dönüştüreceğini çok fazla konuşmadık.

Örneğin yapay zekâ, nesnelerin interneti ve kuantum teknolojileri birleştiğinde nasıl bir topluma uyanacağız?

Nasıl bir gerçekliğimiz olacak?

Nelere güleceğiz, neler için endişeleneceğiz?

Mesela otostopçunun galaksi rehberinde olduğu gibi tatilimi başka bir gezegende geçirebilecek miyim?

Belki de yalnızca insanların değil, makinelerin de birbirleriyle sürekli iletişim kurduğu dev bir ekosisteme dönüşeceğiz. Belki de ilk kez, insan uygarlığının yanına makine uygarlığını da ekleyeceğiz. O zaman “toplum” dediğimiz şeyi yeniden tanımlamamız gerekecek.

Biz, bugünlerimizi anlamlandırırken ve geleceği kurgularken geçmişe bakarız. Her şeyin başladığı noktaya inmeye çalışırız. Bizim için mesele, geleceği kurgulamak için başlangıç noktasını ayarlamaktır.

Belki de çok uzaklarda aradığımız gerçeğin bir kopyası bugün yanı başımızda şekilleniyor. Laboratuvarlarda kurulan kuantum sistemleri ve yapay zekâ ağları, yarının toplumunun ilk hücreleri olabilir. Bugün, o aradığımız başlangıç noktasına yakın bir yerde olduğumuzu düşünüyorum.

Bu, henüz yazamadığım ama en çok düşündüğüm konulardan biri.

Son Sözler – Geleceğin Nadir Elementleri

Büyük bir dönüşümün içinden geçiyoruz. Öyle bir sıfır noktasındayız ki, hep merak ettiğimiz yaşamın uzak ve karanlık taraflarını doğa, ‘İşte böyle olmuştu’ dercesine bugün bize yeniden görünür kılıyor.

İnsan dışında bir zekâ daha yükseliyor. Yaşamda yeni bir düzleme çıkıyoruz. Doğa, bu yeni düzlemi kuantum teknolojilerle işleyebilmemiz için bize kendi dilini öğretiyor. Adeta en mahrem kapılarını açıyor ve biz bir simyacının çırağı gibi işin mutfağına giriyoruz.

Bunları daha şiirsel olsun diye anlatmıyorum. Aksine, içinde bulunduğumuz durumu anlayabileceğimiz en basit dilde aktarmaya çalışıyorum. Feynman’ın sözleri anlam kazanıyor. Gerçekten de doğadan bahsetmeye başladığınızda sanki bir masal anlatmaya başlıyorsunuz.

Kuantum bilgisayarlar, şimdiye kadar hesaplayamadığımız olasılıklarla bizi karşılaştırabilir. Belki de zamanla bu yeni hesaplama biçimi, dünyaya bakışımızı da etkileyecek. Kesinliği tek gerçeklik olarak kabul ettiğimiz bir anlayıştan, olasılıkların da gerçeği temsil edebildiği bir dünyaya geçeceğiz.

Peki böyle bir dünyada en değerli şey ne olabilir?

Bir insan dünyasında yaşasak ya da makinelerle birlikte yeni bir uygarlık kursak da merak edeceğimiz bir geçmiş hep olacak. Çünkü onlar da bizim yaptığımız gibi bir geleceği yaşayabilmek için geçmişlerine bakacaklar.

Ancak yeni uygarlık katmanlaştıkça geçmiş daha da uzaklaşacak. Belki de o zamanların sorunları içinde yaşayanlar bir nefes alabilmek için bugünleri yad edecekler. Ve belki de öyle bir duruma gelecek ki, geleceğin uygarlığı, tıpkı bizim tutkuyla geçmişi aramamız gibi, bugünleri arayacaklar.

İşte o gün Marcel Proust, Shakespeare, Dostoyevski, Mevlana… Hepsi geleceğin nadir elementleri olacak. Bir makine uygarlığı da olsa belki anlam yine en değerli şey olarak kalacak.

Ne kadar olasılıksal bir dünyaya girersek girelim, bana göre değişmeyen bir şey var. Doğayı keşfettikçe evrenin daha da büyüdüğünü, kendi uygarlığımızın ise onun karşısında ne kadar küçük olduğunu daha iyi göreceğiz.

Doğanın gör dediğini görmemiz lazım. Çünkü yaşadığımız evrende hiçbir şeyi yalnız başına anlamak kolay değil. Kuantum mekaniğini, yapay zekâyı ve diğer teknolojileri çok iyi bilsek bile, bunların yaşamla kurduğu bağlantıyı göremiyorsak bütün bu bilgi bir anlam ifade etmez.

Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyebilirsiniz.