İnsan, Bilim ve Hikâye Anlatıcılığı
İnsan her zaman yaratılışını merak etmiştir. Bilimin sınırına dayandığında, yolculuğuna hikayelerle devam eder. Kavrayamadığı dünyaya hikayelerden bir köprü kurar, yeni anlamlar yaratır.
Neredeyse tüm inançlarda insan için bir yaşam alanı açma mücadelesine rastlarız. Kimi inançta insan cennetten kovulur, kimi inançta tanrılar devlerle savaşır.
Bilimin mayasında hayaller var. Onlar, ruhumuzu besleyen, sağduyumuza aykırı olayları anlamlandıran hikayelerdir. Çünkü doğayı ancak insan gibi düşünerek bir şekle sokabiliriz. Sınırlı zihnimiz daha fazlasına izin vermez.
Bu yüzden bilimin yetersiz kaldığı zamanlarda yaratılışımızı aklımızın alabileceği şekilde hikayelere dökmüşüz. Çünkü bizler sezgilerimizle yol alan varlıklarız. Hislerimizde bir gerçeklik payı vardır ve içimizde birisi sürekli bize fısıldar. Örneğin 66 milyon yıl önce dünyaya bir göktaşının çarptığı ve bu felaketin sonucunda insanın önünün açıldığı bilimsel bir gerçektir. Ancak içimizdeki hikaye anlatıcısı bunu daha önce Tanrıların Titanlarla yaptığı savaşla hikayeleştirmiştir. Anlattığımız masallar, sanki daha önce yaşanmış zamanlardan hafızamızda kalan bir gölgedir. Bu hikayeler gerçeği arayışımızda birer pusula gibidir.
66 milyon yıl önce Dünya’ya çarpan göktaşı bir türün sonu, yeni bir türün başlangıcı oldu. Mitolojide anlatılan kadim bir hikaye bilimsel bir gerçeklik kazandı. Acaba henüz bilimin açıklığa kavuşturamadığı gerçekler hikayelerde mi saklı?
66 Milyon Yıl Önceki Kusursuz Felaket
Mitolojik hikayeler doğadaki sürekli dönüşümü anlatır. Doğanın bu döngüsü, tanrıların insanlara, insanların bitkilere ve hayvanlara dönüştüğü bir yenilenmedir.
Doğa tarihinde şu ana kadar 5 yok oluş yaşandı ve doğanın 5. düzeltmesi, bir türün sonu, başka bir türün başlangıcı oldu. 150 milyon yılın hakimi dinozorlar bir göktaşının dünyaya çarpmasıyla yok oldu. Ancak evrenin bu köşesinde yaratıcı döngü hiç kesilmedi.
Yine içimizdeki hikaye anlatıcısına dönersek, Tanrılar ve Titanlar arasındaki savaşta dağlar birbirine fırlatılırken bir tanesi dünyaya çarpmış olmalı. Bilim, bu doğa olayını aydınlatsa da bu hikayeyi mitolojide yaşatmaya devam ettik. Doğanın son düzeltme hareketinde savaşı kaybeden Titanlar, tıpkı yaşam gibi, toprağın derinlerine indi. Ta ki yeni bir formda yeniden ortaya çıkacak gücü yakalayana kadar.
İşte doğadaki büyük resmi, o dağın nereden geldiğini, nasıl milyonlarca yıl yol aldığını ve dünyaya vurduğunda neleri değiştirdiğini önce içimizdeki hikaye anlatıcısı bize fısıldar. Bunu gerçeğe dönüştürmek için ilk olarak bilimin ışığına, sonra biraz daha hayal gücüne ihtiyacımız var. 66 milyon yıl önce, dünyanın en karanlık gününde neler yaşandı? Ama önce gelin yüzümüzü o asteroite, Chicxulub’a çevirelim ve o ânı hayalimizde canlandırmaya çalışalım.
Chicxulub: Evrenin Bu Bölgesini Dönüştüren Mutasyon
Şimdi zamanda 75 milyon yıl geriye gidelim. Güneş sistemi, çok küçük hareketlilikler dışında büyük ölçüde bugünkü yapısına kavuşmuş. Gezegenler, Güneş çevresindeki yörüngelerinde yerlerini sabitlemiş ve istikrarlı yapılarına ulaşmışlar. Jüpiter ve Mars’ın arasındaki asteroit kuşağında 1,5 milyon asteroit Güneş’in yörüngesinde dönüyor. 4,6 milyar yaşındaki Güneş Sistemi’nin oluştuğu zamanlardan kalan antik kayalar, sonsuza kadar sürükleneceklermiş gibi sessiz sakin süzülmeye devam ediyor.
Ancak anlık bir olay, evrende bizim kaderimizi çizen önemli bir hareketlenmeye sebep oluyor. Belki de Jüpiter’in devasa kütleçekimiyle girilen bir yörünge dansı, bir asteroiti rotasından çıkarıp İç Güneş Sistemi’ne yönlendiriyor. Dünyadan milyonlarca yıl uzaktaki bu kaya parçası, yaklaşık 9 milyon yıl sürecek yolculuğuna başlıyor.
Eğer evren mükemmel ve kusursuz yaratılsaydı, bizim için tahmin edilecek bir şey olmazdı. Evrende planlanmamış bir sapma olmasaydı, ilerleme olmaz ve bizim de bir hikayemiz olmazdı.
İşte böyle bir rastlantı, bir asteroitin yörüngesinden çıkmasına ve kozmosun dokusunda bir mutasyona neden oldu. Bir canlının genetik kodunda meydana gelen bir değişim, nesiller sonra bambaşka bir forma nasıl yol açarsa, bu asteroit de evrenin bu köşesinde büyük bir dönüşümün tetikleyicisi oldu. İnsanın ortaya çıkmasındaki geri sayım, bu asteroitin yolculuğuyla başladı.
Bugün Chicxulub adını verdiğimiz asteroit, aslında Jüpiter’in ötesinden geliyordu. Bunu, çarpmanın yaşandığı Yucatan Körfezi’ndeki jeolojik katmanlarda bulunan iridyum elementinden biliyoruz. Veriler, dünyaya çarpan cismin karbon bakımından zengin, devasa bir karbonlu kondrit, yani C tipi asteroit olduğunu gösteriyor. Bu tür asteroitler, Güneş Sistemi’nin doğuşuyla birlikte yaklaşık 4,6 milyar yıl önce Jüpiter’in ötesinde oluşmuş antik kayalardır.
Çarpma anındaki olağanüstü hız –saniyede yaklaşık 20 kilometre– bu cismin İç Güneş Sistemi’ne uzun bir yolculuktan geldiğinin bir başka kanıtı. Dış bölgelerden kopan asteroitler, Jüpiter’in çekim alanında hızlanarak iç sisteme doğru fırlatılır. Chicxulub da işte böyle bir yolculuğun sonunda, 66 milyon yıl önce Dünya’ya ulaştı.
Peki Chicxulub yörüngesinden koptuğu sırada dünyada neler oluyordu? Şimdi yeniden yüzümüzü dünyaya, Kretase döneminin sonlarına çevirelim.
Kretase Döneminde Dünya: Devlerin Cenneti
75 milyon yıl önce, asteroit yola çıktığında dünya artık devlerin dünyasıdır. Kretase döneminin sonları, dönemin canlıları için adeta bir cennettir. Dinozorlar, yaklaşık 160 milyon yıl sonra karadaki diğer canlılar karşısında rakipsiz bir güce dönüşmüştür. Aynı sırada denizlerde ve gökyüzünde de başka sürüngen grupları egemenliğini kurmuştur.
Dünya’nın yüzü bugünküne benzemeye başlamış ama henüz bildiğimiz simasına kavuşmamış. Atlantik, iki kıta arasında dar bir su yolundan ibaret. Kuzey Amerika’nın göbeğinde ise dev bir iç deniz uzanıyor. Batıdaki dağlardan doğudaki ovalara kadar uzanan bu sığ su kütlesi, kıtayı iki ayrı dünyaya bölüyor.
.png#/media/Dosya:Mollweide_Paleographic_Map_of_Earth,_105_Ma_(Albian_Age).png)
Scotese, Christopher R.; Vérard, Christian; Burgener, Landon; Elling, Reece P.; Kocsis, Ádám T. – “Phanerozoic-scope supplementary material to “The Cretaceous World: Plate Tectonics, Paleogeography, and Paleoclimate (doi:10.1144/sp544-2024-28)” from the PALEOMAP project”. doi:10.5281/zenodo.10659112 https://zenodo.org/records/10659112, CC BY 4.0, Bağlantı
Geç Kretase döneminde Dünya.. Wikipedia
Kretase döneminin sonlarında dünya ılıman bir iklimi yaşıyor. Soğuk diye bir kavram yok, kutuplar yemyeşil ormanlarla kaplı. Yükselen denizler karaların iç kesimlerine kadar sokuluyor. Bu sıcak ve nemli dünya, devlerin krallığını pekiştiriyor.
Bu iklim sadece canlı dünyasını çeşitlendirmiyor, dünyanın rengini de değiştiriyor aynı zamanda. Daha önce hep yeşilin tonunda olan ormanlar artık sarı, kırmızı, mor renklerine bürünüyor. Çiçekler, böcekleri cezbedecek en güzel kıyafetlerini giyiyor, en güzel kokularını sürüyorlar. Arılar ve kelebekler, çiçek tozlarını diğerlerine taşıyarak renkleri ve bitki dünyasını çeşitlendiriyor. Charles Darwin’in anlam vermekte zorlandığı ve “lanetli bir gizem” olarak tanımladığı bu dönemde çiçekli bitkiler akıl almaz hızla yayılıyor.
Bitki dünyasındaki dönüşüm, canlı dünyasını da dönüştürüyor. Onlarca metre uzunluktaki ağaçlar, onlarla beslenen Sauropodların boyunu 30 metreye kadar uzatıyor.
Devlerin Yükselen Krallığında Memeliler
Asteroit, saniyede yaklaşık 20 kilometre hızla yol alarak yaklaşırken dünyada karalar yükseliyor. İşte o dönemde devlerin krallığı karada artık zirveye ulaşıyor. Tyrannosaurus rex, o günlerin tartışmasız hükümdarı. Canlılar değişen çevreye uygun yeni silahlar kazanıyorlar. Zırhlı Ankylosaurus, kuyruğunda yarım ton kuvvet uygulayabileceği topuzuyla avcılara meydan okuyor.
Dev canlılar 66 milyon yıl önce artık sadece karanın değil, denizlerin ve gökyüzünün de tek hakimidir. Okyanuslarda mosasaurlar, bugünün katil balinalarının iki katı büyüklüğünde denizlerin adeta Poseidon’u gibi. Havada ise teruzorlar, bir savaş uçağı kadar geniş kanatlarıyla gökyüzünü domine ediyorlar. Dünya, her yönüyle adeta masallardaki devlerin hüküm sürdüğü bir doğaya dönüşüyor.
Ancak dinozorların dünyası sadece devlerden oluşmuyor. Tavuk büyüklüğünde, tüylü, hızlı koşan canlılar da ormanda kıpırdanıyor. Bunlar, bugün birarada yaşamaya devam ettiğimiz kuşların atasıdır.
Peki devlerin hüküm sürdüğü bu habitatta memeliler ne yapıyor?
İşin doğrusu dinozorların umurunda bile değil bu minik yaratıklar. O kadar küçükler ki dikkatlerini dahi çekmiyorlar. Ancak o dönemin doğasına uygun silahlanmış canlılar için memelilerin tek savunma silahı fark edilmemek. Gündüzleri yuvalarında saklanıyor, gecenin karanlığında ortaya çıkıyorlar. Ancak bu küçük canlıların arasında, geleceğin egemen türü insana uzanan soy ağacının ilk halkası da bulunuyor.
İşte böyle bir dünyada, devlerin krallığının zirveye ulaştığı bir anda, gökyüzünde milyonlarca yıldır yol alan bir kaya parçası da yolculuğunun sonuna yaklaşıyor.
Asteroitin Atmosfere Girmesi ve Zamanın Durması
66 milyon yıl önce, Meksika Körfezi’nin sığ sularında sıradan bir sabah… Güneş doğuyor, denizlerde mosasaurlar avlanıyor, karada Tyrannosaurus rex uykusundan uyanıyor. Ama gökyüzünde, fark edilmeyen bir nokta var…
Yaklaşık 9 milyon yıl önce Jüpiter’in ötesinden kopup gelen asteroit artık yolculuğunu tamamlamak üzere. Atmosfere girmesiyle birlikte bir şok dalgası oluşuyor. Yarattığı ışık ve basınçla kuşlar önce susuyor. Sonrasında binlercesi havalanıp aniden kaçışmaya başlıyor. Ağaçların arasında teruzorlar kanatlarını açıp gökyüzüne yükseliyorlar. Ama bu kez, hakimi oldukları gökyüzü onlara güven vermiyor.
Asteroitin atmosferde yarattığı şok dalgası alçak frekanslı ses dalgaları gönderiyor. Bu titreşimler, avını kovalayan T-rex’i ve avını aniden durduruyor. Muhtemelen hassas ayak tabanlarının algıladığı yerdeki titreşimler, bir şeylerin ters gittiğini anlatıyor. Her ikisi başlarını gökyüzüne çeviriyor.
Atmosferdeki ani değişim rüzgarları, sıcaklığı, hatta havanın elektrik yükünü bile değiştiriyor. Bu titreşim, okyanusun derinlerinde balıkların yönlerini değiştirmesine neden oluyor. Mosasaurlar gibi büyük yırtıcılar avlarını bırakıp, suyun altından gelen olağandışı titreşimleri anlamak için yüzeye çıkıyorlar.
Belki de küçük olmanın verdiği dezavantajı işitme, koku, titreşimleri algılama gibi yeteneklerle kapatan memeliler, tehlikeyi dinozorlardan daha önce algılıyor. Yerin altında, gündüzleri asla çıkmayan bu küçük canlılar, sanki bir şey duymuş gibi başlarını topraktan çıkarıyor. Havayı kokluyorlar. Ateşin kendisi henüz ortalıkta yokken, kokusu ta uzaklardan geliyor.
O anda dünyadaki tüm canlılar, aynı tedirginliği paylaşıyor. Zamanın durduğu o kısacık anda her canlı, kendi türüne özgü algılama yeteneğiniyle bir şeylerin ters gittiğini diğerine anlatıyor.
Tüm başlar, ikinci bir güneşin doğduğu gökyüzüne çevriliyor.
Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyin
Dünyaya Çarpan Asteroit: Dünyanın En Karanlık Günü, İnsanın Şafağı
O güneş, birkaç saniye içinde katlanarak büyür. Ve ardından…
Saniye 0 – Çarpma
Asteroit, Meksika Körfezi’nin sığ sularına saniyede 20 km hızla çarptığında dünyanın kendisi bir yıldız olur. Hiroşima’ya atılan atom bombasının 10 milyar katı enerji (100 milyon megaton TNT) açığa çıkar. Sıcaklık Güneş’in yüzeyini aşar, kaya ve su anında buharlaşır.
0 – 10 Saniye – Kraterin Doğuşu
Çarpma, deniz tabanında 180 km genişliğinde, 20 km derinliğinde bir krater açar. Kraterin merkezi, suyun ve kayaçların geri tepmesiyle anında yükselir, bir dağ gibi fışkırır. Gökyüzüne sıcak havayla birlikte farklı bir karışım yükselir. Fırlatılan malzeme ve çarpma sonucu buharlaşan, şokla eriyen ve parçalanan kayalar, Dünya’nın 11 km/s’lik kaçış hızından daha yüksek hızla —birkaç km/s— genişler ve sonra çöker. Deniz adeta buharlaşmıştır. Altta kalan kaya sanki sıvılaşır.
1. Dakika – Şok Dalgası Dünyayı Sarar
11 şiddetinde depremler yer kürede çatlaklar oluşturur. Dünyanın her köşesi sallanırken, kıta plakaları kaymaya başlar. Çarpmayla meydana gelen şok dalgası saatte 1000 km’yi aşan hızla kraterin dışına yayılır.
10. Dakika – Mega Tsunamiler
Bu şok dalgaları 10 dakika içinde 1,5 km’yi bulan tsunamileri tetikler. Bu dev dalgalar okyanusun her iki yakasına ulaştığında —Afrika, Avrupa, Amerika— hâlâ 300 metre yüksekliğini korur. Her şey öylesine büyük bir güç ve hızla akar ki, sular geride hiçbir şey bırakmadan dağları aşarak karaların içine akar.
30. Dakika – Yangın Fırtınaları
Felaketin önünde onu engelleyecek bir set yoktur artık. Çarpma anında atmosfere fırlayan erimiş kaya parçaları, balistik fırlatma etkisiyle binlerce kilometre uzaktaki ormanlara ateş olup yağar. Kuzey Amerika’nın tamamı birkaç saat içinde kül olur.
24. Saat – Karanlık Çöker
Günün sonunda Güneş, sanki bir daha doğmamak üzere yavaşça gözden kaybolur. Toz, kükürt, is ve su buharı gökyüzünü karanlığa boğar. Işığın yeryüzüne ulaştığı bütün yollar tıkanır.
Haftalar – Küresel Kış ve Asit Yağmurları
Haftalar içinde Havada asılı kalan sülfür ve is, dünyanın çevresini örter ve Güneş’ten gelen ışığı boşluğa geri yansıtır. Sıcaklıklar 10-15 derece düşer. Gökyüzündeki karanlık bulutlar yeryüzüne asit olarak düşmeye başlar. Artık fotosentez durmuş, bitki hayatı sona ermiş ve besin zinciri çökmüştür. Ne denizlerde ne de karada hiçbir canlı barınamaz.
Aylar ve Yıllar – Yok Oluş ve Küllerin Altına Gizlenen Yaşam
Fitoplankton ve algler de dahil olmak üzere birincil üreticiler ve bunlara bağımlı türler yok olur. Bu çarpışma, geç Kretase’de zaten yaşanan bazı çevresel stresleri tetikler. Volkanlar atmosferi zehirler, iklim dalgalanır. Ama asıl yıkım gökten gelir. Asteroit çarptığında var olan stresler şiddetlenerek ekosistemi çökertir. Yok oluş, jeolojik olarak anlık bir değişim sayılabilecek 33.000 yıllık bir sapmayla göz açıp kapayıncaya kadar gerçekleşir.
Devlerin çağı böylece kapanır. Dinozorlarla beraber, teruzorlar, mosasaurlar, ammonitler, birçok bitki türü… Artık hepsi tarihtir. Dünya, yıllarca karanlıkta kalır.
Ancak yaşam kendini saklamasını bilir. Toprağın ve suyun derinliklerine çekilir ve küçük bir kıvılcım olarak kalır. Daha önceki 4 yok oluşta olduğu gibi, derinlerde bir yerde kendini koruyacak bir yer bulur. Toprağın altında, suyun dibinde yeniden yeryüzüne çıkacak uygun ânı sabırla bekler. Köpekbalıkları okyanusların abisal derinliklerinde, küçük memeliler toprağın altında felakete direnir. Devlerin karşısında zayıf kılan nitelikleri, yaşamın içine sığındığı bir zırha dönüşmüştür.
Son Sözler – Prometheus’un Ateşi, Yapay Zeka ve Bitmeyen Hikâyeler
Chicxulub, doğanın hassas dengesini gösteriyor bize. Çok küçük sapmaların muazzam sonuçlar yarattığını anlatıyor. Örneğin asteroit, 9 milyon yıllık yolculuğunun sonunda dünyaya sadece birkaç saniye geç çarpsaydı, okyanusun çok daha derinlerine düşecek ve çok daha az kükürtlü kayaç buharlaşacaktı. Bu durumda daha çok canlı türü hayatta kalabilirdi. Oysa dünyanın en can alıcı yerine, kükürt ve karbon bakımından zengin bir okyanus kıyısına çarptı. Ancak kitlesel bir yok oluşa sebep olan Chicxulub, memeliler için mükemmel bir felaket oldu.
Bu asteroit çarpmasıyla devler yenildi ve mitolojik hikayeler bilimsel bir gerçeklik kazandı. Tanrılar Titanları yendiğinde onları Tartarus’a nasıl hapsettiyse yaşam da asteroitin çarpmasıyla yeniden doğmak için yer yüzünün derinliklerine çekildi. Milyonlarca yıl sonra o derinliklerden insan yükseldi ve doğayla mücadelesine devam etti — ya da doğa kendi yoluna insanla devam etti.
O dönemin tek canlı şahidi Dünya. Onu keşfettikçe kadim zamanları aydınlatıyoruz ama bilmediğimiz birçok şeyin de olduğunu keşfediyoruz. Bir şeyi keşfetmek sadece bir gizemi aydınlığa çıkarmak değil, bilmediğimiz daha birçok şeyin de olduğunu anlamaktır. Bu yüzden bilgiye yürüyen yolda hikayeler hiç bitmez. İnsan merakı arayışını bırakmaz ve bunu yeni hikayelere yükleyerek sürdürür. Bu anlamda Chicxulub başka bir zamana açılan kapıdır.
Bu hikaye de, Prometheus’un Titanların intikamını almak için bilgiyi insana vermesiyle yeni bir boyut kazandı. Bilim ilerledi, inançlar değişti, yeni değerler ve gizemler oluştu. Prometheus’un verdiği ateşle evrenin bu bölgesinde bu sefer fiziksel değil, bir zeka patlaması yaşandı. Tanrıyla mücadele yeni bir anlam kazandı.
Bugün hikayelerden devraldığımız bilgiyi evrenin derinlerine bir bilinç dalgasıyla yayıyoruz. Asteroidin hikayesi belki de evrenin en önemli kırılma anıdır. Evrendeki o minik kıvılcım sadece dinozorların sonu, insanın şafağı değildir. Belki de kadim zamanların hikayelerinin kozmosun derinlerine taşınmasıdır.
Daha fazla okuma ve izleme:
Dinozorlar.……………………………Netflix
Pinpointing Date of İmpact ………………………Science News
A moment that changed Earth……………………….U.S . National Science Foundation
Deep Impact and the Mass Extinction of Species 65 Million Years Ago………………………NASA
Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyin
Bunları Merak Ediyor Olabilirsiniz
Hikayeler neden var?
Hikayeler bizi gerçeğe taşıyan anlatılardır. Henüz bilimin açıklığa kavuşturamadığı gerçeklerin izini mitolojik hikayelerde takip ederiz. Sanki kadim zamanlar kendini bize hatırlatır ve onu evrende saklı kaldığı yerde bulmamızı ister. Bu yüzden bilimin temelinde hayaller vardır. Bilimsel bir buluşa bizi ilk yönlendiren içimizdeki hikaye anlatıcısıdır.
Chicxulub asteroiti ne kadardı ve ne kadar hızlı hareket ediyordu?
Chicxulub, yaklaşık 10-15 km çapında ve saatte yaklaşık 72.000 km hızla (saniyede 20 km) hareket ediyordu. Bu hız, bir yolcu uçağından yaklaşık 80 kat daha hızlıdır. Bir an için düşünün: İstanbul’dan New York’a bir uçakla yaklaşık 11 saatte gidilirken, bu hızdaki asteroit aynı mesafeyi sadece 7 dakikada kat edebilirdi. İşte bu devasa kaya parçası, Dünya atmosferine bu inanılmaz hızla daldı.
Asteroit tam olarak nereye çarptı ve nasıl bir krater oluşturdu?
Chicxulub, Meksika’nın Yucatan Yarımadası açıklarına çarparak, 180 km genişliğinde ve 20 km. çapında bir krater oluşturdu. Bugün bu krateri göremeyiz çünkü milyonlarca yıl içinde tortullarla dolmuş ve tropikal ormanlarla kaplanmıştır. Ancak memeli türünün başlangıç noktası olan bu alanın haritasını bilim insanları yer çekimi ölçümleriyle haritalandırabiliyorlar.
Çarpma anında ne kadar enerji açığa çıktı?
100 milyon megaton TNT enerjisi. Bu, Hiroşima’ya atılan atom bombasının yaklaşık 10 milyar katı gücünde bir patlama. Bu enerjiyi hayal etmek neredeyse imkansız. Bir an için dünyadaki tüm nükleer silahların aynı anda patladığını düşünün. Chicxulub çarpması, bu toplam gücün binlerce katıydı.
Bu çarpma nasıl bir “Küresel Kış” başlattı?
Çarpma, atmosfere o kadar çok toz, kükürt ve kül fırlattı ki Güneş ışığını yıllarca engelledi. Dünya’nın ortalama sıcaklığı 10-15°C düştü. Bu, birkaç yıl süren, nükleer bir kışa benzer bir felaketti. Güneş’siz kalan bitkiler öldü, onları yiyen otçul dinozorlar açlıktan kırıldı ve ardından etçil dinozorlar da yok oldu. Yaşamın temel taşı olan fotosentez durma noktasına geldi.
Tüm dinozorlar gerçekten yok oldu mu?
Hayır. Tüm uçamayan dinozorlar (non-avian dinosaurs) yok oldu. Ancak kuşlar, bugün hala aramızda yaşayan tek dinozor soyudur. Bu, en sık yapılan yanlış anlamalardan biridir. Kuşlar, tüylü dinozorlardan evrimleşmiştir ve büyük yok oluştan sağ kurtulmayı başaran bir gruptur. Yani bahçenizde gördüğünüz bir serçe, aslında dev Tyrannosaurus Rex’in uzak bir kuzenidir.
Peki ya memeliler? Nasıl hayatta kaldılar?
Memeliler genellikle küçük, gececi ve yuvalarda yaşayan canlılardı. Bu sayede hem aşırı soğuktan korundular hem de azalan besin kaynaklarıyla yetinebildiler. Felaket anında dinozorlar gibi büyük ve özel besin ihtiyaçları olan canlılar yok olurken, daha mütevazı yaşam stilleri olan memeliler için bir fırsat penceresi açıldı. Boşalan ekolojik nişler, memelilerin hızla evrimleşerek bugünkü çeşitliliğine ulaşmasını sağladı.
Bu kadar büyük bir asteroit tekrar Dünya’ya çarpabilir mi?
Evet, teorik olarak her zaman bir risk var. Ancak NASA, Dünya’ya Yakın Cisimler (NEO) ‘i izliyor ve en az 100 yıl boyunca böyle bir felaket öngörmüyor. Her ne kadar “dinozor avcısı” büyüklükte bir asteroitin çarpma ihtimali oldukça düşük olsa da, daha küçük asteroitler için risk devam ediyor. Neyse ki bilim insanları bu konuda uyuyor değil. NASA’nın geliştirdiği DART (Çift Asteroit Yönlendirme Testi) görevi, bir asteroitin yörüngesini başarıyla değiştirerek, gezegenimizi bu tür tehditlere karşı savunmanın mümkün olduğunu gösterdi.
Bilim insanları bu felaketin yaşandığını nasıl bu kadar kesin biliyor?
En önemli kanıt, dünyanın her yerindeki 66 milyon yıllık kaya katmanında bulunan ve Dünya’da çok nadir bulunan bir element olan iridyum zenginleşmesidir. Asteroitlerde bol miktarda bulunan iridyum, çarpma sonucu atmosfere yayılmış ve tüm dünyaya yağmur gibi yağmıştır. Bu “iridyum tabakası”, jeolojik kayıtlarda keskin bir sınır oluşturarak, o gün neler olduğunun en önemli kanıtıdır. Ayrıca, kraterdeki kayaçların incelenmesi ve asteroit kalıntıları, bu tabloyu tamamlamıştır.
Asteroitin “karbonlu kondrit” olduğu ne anlama geliyor? Nereden geldi?
Bu, asteroitin Jüpiter’in yörüngesinin ötesinde, Güneş Sistemi’nin dış bölgelerinde oluştuğu anlamına geliyor. Çok fazla karbon ve organik bileşik içeren ilkel bir kaya türüdür. Yani dinozorları öldüren bu kaya, aslında Güneş Sistemi’nin “banliyölerinden” gelmiş bir “zaman kapsülü”dür. İçindeki karbon ve organik maddeler, günümüzde bilim insanlarına Güneş Sistemi’nin ilk zamanları hakkında bilgi vermektedir.
Peki ya Deccan Volkanları? Onların rolü neydi?
Deccan Volkanları, asteroit çarpmasından önce de patlıyordu ve atmosferi zaten kirleterek dinozorlar üzerinde baskı oluşturmuş olabilir. Ancak asıl yıkıcı darbe asteroit çarpmasıydı. Bu noktada bilim insanları arasında görüş birliği vardır. Deccan volkanizması, ekosistemi zaten zayıflatmış bir “ön vuruş” gibidir. Ama maçın nakavtını yapan, şüphesiz Chicxulub çarpması olmuştur. Volkanların etkisi yüzbinlerce yıla yayılırken, asteroit çarpması anlık ve küresel bir felaketti.
Chicxulub, insanın evrimi için neden bir “şafak” oldu?
Dinozorlar gibi baskın türlerin ortadan kalkması, memeliler için daha önce hiç olmadığı kadar çok yaşam alanı (ekolojik niş) açtı. Bu boşlukta memeliler hızla çeşitlendi ve evrimleşti. Yaklaşık 150 milyon yıl boyunca dinozorların gölgesinde yaşayan küçük memeliler, onların yok olmasıyla adeta bir “patlama” yaşadı. Bu süreç, milyonlarca yıl sonra ortaya çıkacak olan türümüzün temellerini attı. Felaket, bizim varoluşumuzun önünü açan bir yaratıcı yıkım oldu.
Okumayı bitirdiyseniz, düşünce yolculuğumuza katılın