Tarih, genellikle savaşların, bilimsel keşiflerin ve siyasi dehaların hikayeleriyle yazılır. Albert Einstein’ın görelilik teorisi, Winston Churchill’in II. Dünya Savaşı’ndaki liderliği veya Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethi… Bunlar, dünyayı yeniden şekillendiren “büyük insanların” eserleridir.
Ancak ne bir diploma ne de bir ünvan gerektiren, sadece üstün yetenek ve oyun zekasıyla inşa edilen bir tarih daha var: ayaklarıyla topa vuranların tarihi. Pele, Maradona, Weah ve Drogba gibi futbolcular sadece kendi hikayelerini yazmamış, aynı zamanda uluslarının da kaderinde etkili olmuşlardır. Daha birçok isimsiz kahramanla birlikte bu insanlar, ayaklarıyla tarihi zenginleştiren futbolun çocuklarıdır.
Gerçekten de bir top, bir ulusun bağımsızlık sembolü, ülkenin kaderini değiştirecek kadar büyük bir güce sahip olabiliyor. Futbol sahaları, siyasi bir miting alanına, oyuncular ise birer kahramana dönüşebiliyorlar.
İnsanın Elleriyle Değil, Ayaklarıyla Yazdığı Hikaye: Futbol
Bir meydan okuma olan futbol, bu tarihin en büyük sahnesidir. Bu sahne, sadece goller ve zaferlerden ibaret olmayan, aynı zamanda ezilen toplumların kendilerini ifade edebildikleri bir yaşam sahasıdır. Kişisel isyanlarını futbolla haykıranlar, aynı durumda olan insanların ve ülkelerin de sesi olurlar. Örneğin Pele’nin golleri Brezilya’yı küresel bir marka yapar. Tanrı, dünyadaki adaletsizliğe karşı sitemini, Maradona’nın elinde cisimleşerek dile getirir. Messi’nin her driplingi ise milyonlarca çocuğa ilham veren, zafere koşan küçük adımlardır.
Bu insanlar, kendi hikayelerini yazarken aynı zamanda ulusların kaderini, toplumların ruh halini ve küresel ekonominin dinamiklerini de değiştirirler. Siyasi sorunları çözme, kültürel farklılıkları birleştirme ve ekonomiye devasa bir katkı sağlama potansiyeliyle futbol, diğer tüm spor branşlarının ötesinde bir fenomendir. Futbol, basit bir oyundan çok daha fazlası; insanın ellerini kullanmadan ayaklarıyla yazdığı hikayesidir.
Bu bağlamda futbol, 90 dakikalık bir oyundan daha fazlasıdır. Peki neden bir ülke, bağımsızlık mücadelesinde top koşturan futbolcularından medet umar? Ya da bir hükümet, toplumu yönetmek için neden futbol kulüplerini bir araç olarak kullanır? Futbolun bu kadar etkili bir propaganda ve kitle iletişim aracı haline gelmesine sebep olan nedir? Bu soruların cevabını bulmak için, tarihte futbolla benzerlikler taşıyan kitlesel sporların gelişimine bakmak gerekir.
Neden Futbol Gibi Kitlesel Sporlar Bir Yönetim Aracıdır?
Futbol gibi bir kitle sporunda birbirine hiç benzemeyen insanlar tribünlerde yan yana gelirler. Aynı takıma karşı duygusal bir bağ geliştirmişlerdir. Farklı bilinçlere sahip binlerce insan ortak duygu etrafında birleştiğinde iradelerini kitleye teslim ederler. Artık kitle, önüne her şeyi katıp sürükleyecek bir nehire dönüşmüştür. Eğer nehir yatağı denize doğru yönlendirilmezse nehir taşar ve sonuç bir felaket olur. İşte yönetimler, her zaman bu felaketi önleyecek arayışların içerisinde olur.
Kitlenin psikolojisini yine kitleyi yönetmek için kullanan devletlere tarihte sıkça rastlarız. Ancak Roma, bunlar arasında en başarılı örneklerden biridir. Roma, halkın bu coşkusunu gladyatör dövüşleriyle doğru kanallara yönlendirmeyi başarmıştır.
Bugün futbol maçlarında yaşadığımız ortak heyecan, tutku ve aidiyet duygusunu Romalılar kolezyumda yaşamış olmalı. O dönemde de gladyatör dövüşleri, büyük insan kitlelerini bir araya getiren organizasyonlardı. Dövüşler, önceleri şerefli insanların cenazelerinde bir anma töreni olarak başladı. Ancak oyunların halk üzerindeki etkisini yönetimlerin keşfetmesiyle gladyatör dövüşlerinin boyutu değişti.
Futbol ve Gladyatör Dövüşleri Benzer Amaç ve Özellikler Taşır
Roma İmparatorluğunun, ‘Panem et Circenses‘ (Ekmek ve Sirk) politikası, halkın temel ihtiyaçlarını karşılamanın görünen sebebidir. Oysa bu politikanın altında, halkı gladyatör dövüşleri gibi kitlesel eğlencelerle meşgul etmek yatar. Bugün modern devletler de benzer bir strateji izleyerek, futbolu toplumsal gerilimleri yönetmek için kullanıyor. Bugün de otoriter yönetimler, halkın dikkatini ekonomik ve siyasi sorunlardan uzaklaştırmak adına futbolu bir “afyon” gibi kullanabiliyor. Başarılı futbol takımları ve ulusal zaferler, yöneticilere meşruiyet ve halk desteği sağlayabiliyor.
Roma’daki halkın gladyatörleri desteklemesi ile günümüzdeki taraftarların futbolcuları desteklemesi arasında psikolojik olarak büyük benzerlikler var. Gladyatörlerin arenaya girişleriyle futbolcuların sahaya çıkışları aynı ritüeli andırır. Gladyatörler de futbolcular kadar pahalı yatırımlardır ve sözleşmelerle kendilerini bir kişiye veya kuruma bağlarlar. Her iki oyun da kendi kahramanlarını yaratmıştır. Örneğin Spartaküs, birçok Roma imparatorundan daha çok tanınır. Maradona ve Pele, dünya ortak futbol tarihinin sembol isimleridirler. Bayraklar, lejyon amblemleri gibi Roma’nın imparatorluk sembolleri, yerini klüplerin ve taraftar gruplarının bayraklarıyla pankartlarına bırakır. Kolezyum, bugün dünyanın en prestijli stadı kabul edilen Wembley’in Roma’daki karşılığı olarak görülebilir. Bugün birçok stadın adında “arena” kelimesinin olması, Roma mirasının ortak bilincimizdeki canlılığının kanıtıdır.
Tribünler: İnsanların Başka Bir Zamana Sıçrama Tahtası
Futbolun kitleselliği ve evrenselliği, onu en etkili propaganda araçlarından biri yapıyor. Stadyumlar, siyasi sloganların atıldığı, ideolojilerin yayıldığı ve milli duyguların en üst seviyede yaşandığı alanlardır. Bu arenalarda insanlar, ekonomik, ailevi ve sosyal sorunlarını unuturlar. Bu kaçış, sadece maç süresi boyunca devam etmez. Aksine, bir sonraki karşılaşmanın yarattığı heyecan, o rekabet duygusu, sorunları adeta erteler. Gerçekleşmesini umduğumuz bir beklentimizin bizi nasıl diri tuttuğunu hatırlayalım. Sadece spor değil, hayatımızda dönüm noktası kabul ettiğimiz anları düşünelim. Evlilik, kariyer, çocuk sahibi olmak ve hatta bir tatil seyahati bile bizi uykusuz ve aç bırakmak için yeterlidir. Kaldı ki, bir “Fenerbahçe-Galatasaray” ya da “River Plate- Boca Juniors” takımları arasındaki maçlar, bir taraftara her zaman bir varoluş, yeniden doğma hissi yaşatır.
Tarih bize, bu psikolojinin Kolezyum’da da aynı olduğunu gösteriyor. O dönemde de gladyatör dövüşleri, büyük insan kitlelerini bir araya getiren organizasyonlardı. Sıradan insanın imparator üzerinde kısa süreli bir hakimiyet kurabildiği tek alan arenaydı. İmparatorlar, başparmağını aşağı veya yukarı çevirirken, tıpkı hükümetlerin bugün sosyal medyadaki kitlenin like (👍) ve dislike (👎) tepkilerini göz ardı edemediği gibi, halkın tavrını dikkate alırlardı.
Ancak arenadaki ve futbol sahasındaki tepki, ekranın arkasındaki gibi edilgen değildir. Aksine, dinamik bir tepkinin canlı, ete kemiğe bürünmüş ve eyleme hazır halidir. Bu bağlamda gladyatör dövüşlerini, futbolun modern dünyadaki rolüyle doğrudan karşılaştırabiliriz. Her ikisinin de toplumsal gerilimleri azaltma, popülarite kazanma ve siyasi otoriteyi pekiştirme işlevi vardır. Sonuçta kitle, bilinçsiz bir enerji taşır. Tıpkı yer altındaki magma gibi, bu enerjinin kontrollü bir şekilde dışa kanalize edilememesi, patlamaya hazır bir toplumsal basınç yaratır. İşte politikanın zor yanı da bu kontrolsüz gücün kendi mecrasında akmasını sağlamaktır.
Futbol: Politikacının Elindeki Saatli Bomba
Siyaset, birçok değişkenin birbirine bağlı olduğu son derece oynak bir zemin. Politikacılar, birçok bilinmeyenin aynı anda hareketlendiği bu kaygan yolda adeta karanlıkta ilerlerler. Bu sebeple sözlerinde her zaman bir ucu açıklık vardır. Bu belirsizlikte yolunu bulmak için toplumun nabzını tutacakları, küçük işaretlerden genelleme yapabilecekleri somut araçlara ihtiyaç duyarlar.
İşte futbol, politikacının aradığı o somut gerçekliği ona sunar. Futbol, politikacıyı izleyicilerin gözünde kusurlarından uzaklaştıran ve onları halka karşı daha sevecen kılan bir araca dönüşür. Siyaset kurumu, toplumsal trendleri en iyi gözlemleyebildiği tribünleri daima dikkate alır. Zira tribünlerde atılan sloganların, meydanlarda yapılan mitinglerden daha etkili olduğunu söyleyebilirim.
Tribünlerden gelen mesaj o kadar doğrudan ve şeffaftır ki, retorikle eylem arasında neredeyse aşama kalmamıştır. Kitle, kendini hiçbir şekilde sevimli göstermek zorunda değildir. Beğenisinde de tepkisinde de tavrı protesttir ve bunu çok açık bir şekilde dile getirir. Hükümetler bu coşkunun altındaki niyeti çok iyi okumalı ve bunu ciddiye almalıdır. Tribünlerdeki 50 bin kişi, mitinglerdeki insanlar gibi hâlâ farklı görüşleri taşımazlar.
Bu kalabalık, tüm taraftar grubunun çok küçük bir kısmını temsil etse de, ana kitleyi arkasından hızla sürükleyebilecek potansiyeli taşır. Geçici ama her an öngörülemez bir harekete dönüşecek şekilde tek vücut, ses ve fikre dönüşmüştür. Bunun en somut örneklerinden biri, Gezi eylemlerinde yaşandı. Kadıköy’de Fenerbahçe taraftarının “Her yer Taksim, her yer direniş” sloganı Gezi’ye adeta meşruiyet kazandırdı. Beşiktaş’ın Çarşı grubu ise eylemlerin direncini artırmış ve yaratıcılıklarıyla harekete farklı bir anlam katmıştır. Rakip tribünlerin birleşmesi, ülkenin siyasi partilerinin birlik olmasından daha derin anlamlar taşır.
İnsanlar futbol maçlarına, günlük hayatın genel kabullerinin dışına çıkmak için giderler. Kitle tek bir kişilikte somutlaşmıştır ve yargısı nettir. Futbol sahalarındaki bu fazla enerji tribünlerde güvenli bir şekilde boşaldığında, hükümetler de yönetebilecekleri daha dengeli bir ortama kavuşmuş olur.
Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyin
Zafere Kaçış: Futbol, Halkların Bağımsızlık Ateşini Nasıl Yakar?
Tarihi olayları daha iyi kavrayabilmemizde sinemanın önemli bir yeri var. Zihnimizde canlandırmakta zorlandığımız olayları sinema, görsel olarak deneyimlememizi sağlar. Ülkelerin özgürlük mücadelesinde futbolun önemini yine en iyi filmlerde izleyerek anlayabiliyoruz. 1981 yılında vizyona giren “Zafere Kaçış” filmi, bir Alman esir kampındaki müttefik askerlerinin özgürlük mücadelesini anlatır. Filmde Slyvester Stallone ve Michael Caine gibi ünlü oyuncular olsa da, insanları sinemaya çeken, Pele gibi efsanevi futbolcuların gerçek bir futbol şöleni sunmasıydı. Öyle ki hayatında neredeyse hiç sinemaya gitmemiş olan babam dahi, ben ve ağabeyim ile filmi izlemişti. Futbolun küçük bir çocuğu bile mutlu edecek böyle sihirli bir yanı da vardır.
Naziler, kültürün ve sporun kitleleri etkileme gücünün farkındaydı. 1936 Berlin Olimpiyatları, Nasyonel Sosyalizm için bir tür meşruiyet sınavıydı. Zafere Kaçış’ta da Nazilerin bu yönü vurgulanmıştır. Nazi subayları, propaganda amaçlı bir futbol maçı düzenlerler. Ancak esirler bunu bir kaçış fırsatı olarak görürler. Devre arasında Fransız direnişçiler, sokaktan kazdıkları tünelle müttefiklerin soyunma odasına ulaşırlar. Ne var ki durum değişmiştir. Askerler, ilk yarıda oynadıkları oyunla korkularından kurtulmuş, Almanları yenebileceklerini hissetmişlerdir. Soyunma odasında iki fikir çatışır: Özgürlük, direnişçilerin kazdığı tünelin sonunda mıdır, yoksa sahada “yenilmez” Golyat’ı devirmekte mi yatmaktadır? Özgürlük nedir? Bir kaçış mıdır, yoksa mücadelelerle dolu çift yönlü bir yol mudur?
Özgürlüğün pahalı olduğu gerçeğiyle ikinci görüş ağır basar. Bu ateşle sahaya çıkan askerler, ilk yarıda geride oldukları skoru kapatıp öne geçerler ve mücadeleyi kazanırlar. Yenilmez Golyat’ı devirdiklerinde askerlerdeki coşku tribünlere geçer ve halk korkusundan sıyrılıp sahaya iner.
Kuşkusuz filmde müttefiklerin kaçması Naziler için bir skandal olacaktı. Ancak askerlerin onları yenmesinden daha iyi bir propaganda olurdu bu. Oysa Almanya’nın esir askerlere karşı kaybettiği maç, halkta direniş ateşini büyüttü. İnsanlar, gerçek direnişin namlunun ucunda değil, kalplerde yattığını hissettiler. Futbol, bu duyguyu insanların kalbine taşıyan en önemli spor oyunudur. Düşmanın kalbinde dahi oynayana saygı uyandıran evrensel bir ortak dildir.
Elitlerin Değil, Halkın Oyunu
Gladyatör dövüşü ya da futbol, bu oyunlar egemen güçlerin halkı yönetebileceği etkili araçlardan biridir. Bu güçler, hakimiyetlerini bu kitlesel sporları yöneterek pekiştirirler. Ancak bu sporlar, sömürge devletlerinin egemenliklerini sömürgelerine taşıdıkları araçtır aynı zamanda. Örneğin İngilizler, sporun insanı yüksek duygulara ulaştıran özelliklerine hep inanmışlardır. Gittikleri her yere kendi dillerini, oyunlarını ve müziğini götürerek kültürlerini taşımışlardır. Aynı dili ve zevkleri paylaşan insanları yönetmek kolay ve masrafsızdır. Bu sebeple gittikleri her yere golf sahaları, tenis kortları, polo, kriket ve futbol sahaları yapmışlardır.
İngilizler kadar saplantılı olmasa da Afrika’da Fransızlar da aynı şeyi yaptılar. Ancak bu sporların birçoğunu yapmak çok pahalı malzemeler gerektiriyordu. Özel tesislerde oynanabilen tenis, golf ve polo gibi birçok spor genellikle beyazların girebildiği klüplerde oynanıyordu. Sporların dağılımı kıtaya yayılmış sömürgeci subay ve beyazların beğenilerine göre farlılık gösteriyordu. Örneğin, Doğu Afrika’da bazı Asyalılar kriket ve Çim hokeyiyle ilgilenirken Nijerya ve Sudan’da zengin subaylar ve elit kesimin diğer üyeleri polo oynarlardı. Burkino Faso’da bisiklet yarışı çok yaygındı. Ne var ki, futbol, kıtadaki en yaygın spor dalıydı.
Futbol: Basit, Yaygın ve Öfkeli!
Futbol, diğer sporlardan daha çok tercih edilmesini basitliğine borçludur. Oynamanız için tüm ihtiyacınız bir top ve biraz düz zemindir. Üstelik standartlara uygun bir topa veya kaleye de ihtiyaç duymazsınız. Muz ağacı liflerinden örülmüş bir sicim yumağı veya konserve kutusu bir top işlevi görürken, karşılıklı konulan iki taş pekâlâ kale görevi görebilir. Tenis kortları veya golf sahaları inşa etmek yerine, bir topun basitliği yeterlidir.
Ancak futbolun bu doğası, bir noktadan sonra beklenmedik bir şekilde sömürgeci İngilizlere karşı bir direniş aracına dönüşmüştür. Örneğin futbol sayesinde, sömürge şehirlerinde sosyal kaynaşmayı destekleyen takımlar ve kulüpler kurulmuştur. Afrika’nın farklı kırsal bölgelerinden şehirlere gelen erkekler, takımlarına katılarak veya taraftarı oldukları kulüplerde bir tür toplumsal bağ buldular. Toplumun en altındaki insanlar, futbol sayesinde kendilerini gösterme fırsatı yakaladılar. Böylece futbol, kıtaya medeniyet getirdiğini iddia eden sömürgecilere karşı Afrikalıların meydan okuduğu bir araç haline geldi.1
Bu meydan okuma, aynı zamanda sömürgeci elitleri temsil eden zenginlere de yöneliyordu. Zengibar’daki futbol haritası, bu sınıf çatışmasını net bir şekilde gözler önüne serer. Bir yanda Stone Town’da yaşayan, kalburüstü kesime ait takımlar varken, diğer yanda N’gambo’nun fakir mahallelerinden çıkan takımlar mücadele ediyordu. Bir N’gambo takımının Stone Town takımını yenmesi, sadece bir müsabaka galibiyeti değil; Stone Town’ın temsil ettiği sömürgeci zihniyetin de yenilgisi anlamına geliyordu. Futbol, dünya görüşlerinin ardına gizlendiği bir maskeydi adeta. Bunu bir de yerel takımların doğrudan Fransız veya İngiliz takımlarına karşı oynadığı atmosferle karşılaştırın. Kelimenin tam anlamıyla kendi oyunlarında yenilgiye uğratıldıklarında, sömürgeci gücün karizması bir çizik yemiş olurdu.
Kurtuluş Savaşının En Güçlü Motivasyonu: İşgal Takımını Yenmek
Bizim kurtuluş mücadelemizde de futbolun rolü, bir spor müsabakası olmanın çok ötesindedir. İşgal kuvvetlerinin takımını yenmek, işgal altındaki Türk halkına yalnızca bir zafer değil, aynı zamanda milli bir onur ve direniş ruhu yaşatmıştır.
Bu dönemde özellikle Fenerbahçe’nin maçlarına ayrı bir parantez açmamız gerekir. 1918-1923 yılları arasında işgal kuvvetlerinin takımlarıyla oynadığı 50 maçın neredeyse tamamını kazanarak halktaki direniş ateşini canlı tutabilmiştir. Özellikle İşgal Komutanı General Harrington’ın adıyla düzenlenen turnuvayı kazanması, işgalciler için sembolik bir yenilgi, Türk halkı için ise büyük bir moral zaferi olmuştur. Galatasaray ve Beşiktaş’ın karşılıksız destekleri de futbolun milli bir davadaki birleştirici gücünü gözler önüne serer.
Vatan Gazetesi, 29 Haziran 1923, General Harrington Kupası’nı kazanan Fenerbahçe futbol takımı Wikipedia
Futbol kulüpleri, sadece maçlarla değil, aynı zamanda lojistik destekle de Kurtuluş Savaşı’na katkıda bulundular. Yine Fenerbahçe, Anadolu’ya gizlice silah ve mühimmat kaçırmak için gizli bir tünel ve depo ağı kurarak milli mücadeleye fiilen destek olmuştur.
Futbol sahasında elde edilen bir galibiyet, bağımsızlık mücadelesi veren ülkeler için sadece bir galibiyet anlamı taşımaz. Bu galibiyetler, halkın yenilmezlik inancını pekiştirir, moralini yükseltir ve dünyaya varlıklarını ilan etme fırsatı sunar. Bu maçlar, işgale karşı sessiz ama etkili bir direniş biçimidir.
Futbol: Özgüven, Cesaret ve Benliğin Kazanılması
Bu meydan okuma bugün de devam ediyor. Senegal’in 2002 Dünya Kupası’nda eski sömürgecisi Fransa’yı yenmesi, 2006’da Gana’nın ABD’yi yenerek turnuvayı onun önünde bitirmesi, övünecek çok az şeyi olan Afrika için derin anlamlar taşır.
Hafızamda kayıtlı bir başka Afrika ülkesi ise Kamerun’dur. 1982 yılında, turnuvada şampiyon olan İtalya’nın 1 gol eksiğiyle Kamerun gruptan çıkamadı ve elendi. Ancak bu turnuvanın en büyük kazançlarından birisi, Afrika’dan Roger Milla gibi kaliteli oyuncuların çıkmasıdır. 1982 Dünya Kupası, bence Afrika için korkuların yersiz olduğunu anladığı bir turnuvadır. Kamerun, bunun böyle olduğunu 1990 Dünya Kupası’nda çeyrek finale kalarak göstermeyi başardı. Açılış maçında son şampiyon Arjantin’i eze eze yendiği maçı Dünya sarsılarak izlemiştir. Futbol, Afrika’ya adeta bir benlik kazandırmıştır.
Gelişmekte olan bir ülkenin vatandaşı olarak ben de Türkiye’nin 2002’de Dünya üçüncülüğünü kazanmasıyla futbolun bu doğasını yakından hissettim. Yarı finalde Senegal’i 2-1 yenen Türk Milli Takımı, tarihinde ilk defa böyle bir uluslararası turnuvada dünya devlerini geride bırakarak adımızı ilk üçe yazdırdı. Maçı, çalışanlar ve benim haricimde herkesin Alman olduğu bir tatil köyünde, Almanlarla birlikte izlemiştim. Almanların gözlerindeki saygıyı hâlâ hatırlıyorum. Bir gün sonraki Brezilya-Almanya finalinde Almanya’yı tutuyor görünsem de gönlüm Brezilya ile beraberdi. Futbolun az gelişmiş bir ülkeyi ne kadar sevecen gösterdiğinin bir kanıtıdır bu.
Futbol, Farklılıkları Ortaya Çıkarır ve Yeni Hikayeler Yaratır
Bir ülkenin futbol takımı veya liginin başarısı, o ülkenin uluslararası alandaki prestijini de artırır. Futbol, ülkelere siyasi bir itibar verirken kredi skorunu da etkiliyor. Küresel ekonomiye entegre olmuş dev bir endüstridir futbol. Bu durum, ülkelerin soft power (yumuşak güç) politikaları için de bir araç haline geliyor. Örneğin çok zengin kaynakları olsa da Brezilya’ya siyasi ve ekonomik itibarını kazandıran, Dünya’ya ihraç ettiği futbolcularıdır. Bunlar, ulusal gururun, hatta bölgesel ve kıtasal gururun genellikle futbolda bir çıkış yolu bulduğunu gösteren örneklerdir.
Futbol, sadece ulusların sesini duyurabileceği bir fırsat sunmuyor. Birçok siyahi oyuncu ve Afrikalı futbolcu, yeteneklerini sergileyerek kendi hikayelerini yazıyor ve isimlerini markalaştırıyorlar. Örneğin Zinedine Zidane, Fransız bir Cezayirliydi. Yeteneği ve başarısıyla hem Fransız kimliğini temsil etti, hem de Afrikalılara ilham oldu. Futbol bu yönüyle, bireysel başarılarla ulusal kimlikleri birleştiren ve özgüveni artıran bir platform olmaya devam ediyor.
Eğer Futbol Varsa Her Şey Meşrulaşabilir
Futbol sadece uluslararası değil, aynı zamanda iç politikada da dengeleri değiştirebilir. Sömürgeden kurtulup Afrika bağımsızlığını kazanmaya başladığında futbol, politikacıların bir rekabet aracı haline geldi. Örneğin Kenya’da Jomo Kenyatta ve partisi KANU ile rakibi Tom Mboya’yı temsil eden takımlar vardı. Bundan ayrı olarak iş insanları da kendi takımlarını kurarak toplumsal itibarlarını ve kredi skorlarını yükseltmeye çalıştılar. Mesela modern Zengibar’da zengin işadamları, çıkarlarını korumak adına politik baskı kurabileceği bir futbol takımını ya satın aldı ya da destekledi.
Bir futbol takımına sahip olmak sadece ticari çıkarları güvence altına alan bir koruma duvarı değildir. Aynı zamanda bir siyasi kariyer projesidir. Örneğin Güney Afrika’nın efsanevi başkanı Nelson Mandela’nın eski karısı Winnie Mandela, kendisine koruma ve infazcı olarak hizmet eden bir futbol klübünün sahibiydi. Bu klübün yaptığı suistimaller, Nelson Mandela’nın kişisel ve politik olarak karısından uzak durma kararında etkili olmuştur.
Futbolun bu iki yüzlü doğasına dair belki de en çarpıcı örneklerden biri, Diego Maradona’nın Napoli’deki hikayesidir. Küçümsenen ve fakir bir şehir olan Napoli’ye futbol şampiyonluğu getiren Maradona, bir spor kahramanından öte şehrin gurur sembolüydü. Ancak, İtalyan mafyası Camorra ile kurduğu karmaşık ilişki bu başarıya gölge düşürüyordu. Başlangıçta Maradona’ya dokunulmazlık sağlayan bu ilişki, zamanla onun kariyerini tehlikeye attı ve futbolu bırakmasında etkili oldu. Maradona’nın hikayesi, futbolun sadece politikacılar için değil, aynı zamanda yeraltı dünyası için de nasıl bir meşruiyet aracı olabileceğini gözler önüne serer.
Son Sözler
Futbol, siyasi, ekonomik ve sosyal birçok dinamiği içinde saklayan küresel bir fenomendir. İnsanlar maçlara giderken 90 dakika için kendilerini birçok şeyden muaf hissederler. Birçok insan için futbol maçları, psikolojik bir seansa benzer. Takımlarını desteklerken belki de bir psikoloğa söyleyemeyecekleri şeyleri adeta kendilerine itiraf ederler. Futbol sahaları, ülkeleri yönetenler için eşsiz birer veri kaynağıdır.
Ancak maçlar, kitlelerin geçici bilinç kaybı yaşadığı anları da barındırır. Duygular bazen radikalleşebilir ve iradesini kitleye teslim etmiş insanların coşkusu tehlikeli boyutlara ulaşabilir. Böyle zamanlarda yönetimler, ağlayan bir çocuğu dinler gibi kitleyi dinlemelidir. Bu anlar, hükümetlerin halkın günlük hayatta gizli kalan gerçek düşünceleri hakkında bir fikir sahibi olmasını sağlar. Futbol maçları, yöneticiler için tam anlamıyla birer kamuoyu araştırmasıdır.
İnsanlar heyecanlarını futbolla birbirlerine çok kolay transfer ederler. Futbolun bu bulaşıcı özelliği, tarihte olduğu gibi bugün de birçok bağımsızlık hareketine ilham oluyor. Ülkeler, uluslararası ilişkilerden iç politik çekişmelere kadar hemen her alanda futbolun manyetik etkisinden faydalanıyorlar. Dünya’da ekonomik etkisi çok az olan Afrika, Brezilya’da olduğu gibi futboluyla farklı bir kişilik kazanıyor.
Futbol, hemen her insanın bir rol kapmaya çalıştığı, sayesinde kimlik kazandığı bir spor olayı. İnsanların kendini güvende hissettiği ve birbirleriyle farklı duygusal bağlar kurdukları bir alan. Bu haliyle futbol, insanların bastırılmış öfkelerini, sevinçlerini ve özlemlerini dile getirebildikleri ortak bir dildir.
- Dünya Tarihinde Afrika…………………………………Erik Gilbert, Jonathan T. Reynolds ↩︎
Not: Yazıyı Zihin Karmaşası podcastinde dinleyebilirsiniz.