Mastodon
Bilim-Felsefe

Nobel ve Bilim

Bilim, olayları anlama çabası sayesinde gizemli görüneni ortaya çıkarmaya devam ediyor. Tarihte bilimin önüne engeller çıksa da insandaki bilme arzusu onun cesaretini kıramadı. İnsanın bilmeye karşı duyduğu susuzluk, merakını köreltmemiş ve bilinmeyeni çözmenin yanında ilerlemeyi de sürekli hale getirmiştir. Bazı bilim insanları, kendilerinden sonra da bilimin bu yoldan ayrılmaması için vakıflar kurmuştur. Bu bilim insanları arasında en önemlisi, tüm servetini bilime bağışlayan Alfred Bernhard Nobel’dir.

Alfred Nobel

1866 yılında dinamiti bulan İsveçli kimyager ve mühendistir. Buluşunun yıkıcı sonuçları olmasından dolayı pişmanlık duyduğu söylenir. Bundan dolayı öldüğünde bıraktığı 33. 200.000 kronun insanlığa hizmet edenleri teşvik etmesi için harcanmasını vasiyet etmiştir. Bu sebeple İsveç Hükümeti, her yıl bu amaca en çok hizmet edene dağıtılması için Nobel Vakfı’nı kurmuş ve 1901 yılından itibaren Nobel Ödülü’nü vermeye başlamıştır.

Alfred Nobel’in babası bir silah tüccarıydı ve meslek seçiminde onun üzerinde etkisi vardı. Başlangıçta doğa ve dil bilimlerine, özellikle İngiliz Edebiyatı ve şiire ilgi duymasına rağmen babası onu kimya mühendisi olması için Fransa’ya göndermiştir. Ailesinin ticaret ve üretimle uğraşması hayatında iniş ve çıkışların yaşanmasına sebep olmuştur. Bu çalkantılı dönemlerden biri de Kırım Savaşı dönemidir. Savaş bitttikten sonra Ruslar silah almayı bırakınca babası iflas etmiştir.

Nobel Ödülleri her sene Alfred Nobel’in ölüm tarihi olan 10 Aralık’ta verilir. Sentetik bir element olan Nobelyum onun ismine ithaf edilmiştir. Nobel Ödülleri fizik, kimya, tıp, edebiyat ve barış kategorisinde verilir. Sonrasında Ekonomi Nobeli’de buna dahil edilmiştir.

Yaptığı Çalışmalar Tepki Toplamıştır.

İlgi duyduğu alan tehlikeli bulunduğu için yaptığı çalışmalar toplum tarafından iyi karşılanmamıştır. Neticede nitrogliserin ile ilgili çalışmalarına devam ederken yaşanan patlama, küçük kardeşi Emili ile 4 kişinin ölmesine neden olmuştur. Bu olaydan sonra Stockholm’de çalışmasına müsaade edilmemiştir. Bunun üzerine Malaren Gölünde bir mavnada çalışmalarına devam etmiştir. Öldüğünde bir gazetenin başlığı “Ölüm taciri öldü” şeklinde olmuştur. Belki de servetini yaşarken bağışlasaydı kendisi hakkında daha olumlu düşünülürdü. Hayattayken yapılan iyiliğin daha anlamlı olduğu düşünülürse böyle davranması kendisine karşı olan önyargıları yok edebilirdi.

Nobel Ödüllerinin Siyasi Yönü Var mı?

Her başlangıç iyi niyetler taşısa da sonradan insanlar bu niyetleri kötüye kullanabilir. Nobel Ödülleri prestijli bir organizasyondur ve bu ödüle de siyaset bulaşmıştır.

Genelde Nobel Ödülü bir çalışmanın sonucuna göre verilir. Buna rağmen ödülün bir çalışma sonuçlanmadan ama yapılan çalışmayı teşvik etmek amacıyla da verildiği olmuştur. Mesela Barack Obama uluslararası diplomasiye ve halklar arasındaki işbirliğini güçlendirmeye yönelik çabalarına devam etmesi için bu ödüle layık görülmüştür. Ne var ki henüz sonuç alınmadan ödülün verilmesi siyasi kaygılarla verildiği yorumlarına neden olmuştur. Barack Obama’ya verilen ödül de siyasi olarak görülmüş ve tepkiyle karşılanmıştır.

Bunun yanında bazı bilim insanları da verilen ödülü reddetmiştir. Bunların başında Fransız filozof Jean-Paul Sartre gelir. Yazar,1964 yılında kendisine verilmek istenen Nobel’i kabul etmemiştir. Sebep olarak Nobel’in Batı Değerlerini benimseyen kurum ve kişilere verildiğine inanmasıdır. Aynı şekilde Vietnamlı siyasetçi Le Duc Tho’da 1973 yılında Henry Kissinger ile aynı ödüle layık görülmüş fakat Vietnam’ın ABD ile savaşta olmasından dolayı ödülü almak istememiştir. Bunların dışında bazı ülke yönetimleri de ödülü hak eden insanların Nobel’i almasını engellemiştir. Örneğin 1938-39 yıllarında Alman bilim insanlarının ödülü almasına Adolf Hitler izin vermemiştir. Aynı şekilde 1958 yılı Nobel Ödülü’nü “Dr Jivago”nun yazarı Boris Pasternak’da reddetmiştir. Bazılarına göre Pasternak, Sovyetler Birliği yönetimi engellediği için ödülü alamamıştır.

Her ne olursa olsun Nobel’in bilime katkısı çok büyüktür. Öncelikle bilimin tanıtımına ve onun sevilmesine çok faydası olmuştur. Aslında bilimin hiç de korkulacak bir şey olmadığı aksine biraz çaba gösterilse herkesin severek benimseyeceği çok zevkli bir alan olduğu görülür. Bunun yanında insanlarda dünya olayları ve bilim gündemi hakkında farkındalık yaratmıştır.

2023 Nobel Ödüllerini neden Kuantum Çalışmaları Kazandı?

Bilim çalışmalarının daha çok kuantum dünya üzerine olmaya başlamasının geçerli sebepleri var. Giderek minyatürleşen bir dünyada yaşıyoruz. Bunun sonucunda teknoloji üreten aletler daha da küçülmeye devam ediyor. Üstelik parçacıklar küçüldükçe işlevselliği daha da artıyor. Bu da Nobel Ödüllerinin bu çalışmalara verilmesinin nedenlerinin başında geliyor. 2023 yılı fizik ve kimya Nobel Ödüllerini kuantum alanında yapılan çalışmalar kazandı. Çalışmalardan bahsetmeden önce atom altı dünyadan biraz bahsetmemiz gerekir çünkü bu dünyayı daha ayrıntılı incelememiz konuyu kavramamız açısından önem taşıyor.

Kuantum Dünya Neden Önemli?

Biz dahil her varlık atomlardan oluşur. Aklımızın aldığı kadarını görürüz ama bizi var eden atomları görmeyiz. Bir şeyi defalarca bölerseniz en sonunda onu oluşturan atoma ulaşırsınız. Bizi de yaklaşık bir sayıya bölseler en sonunda bizi meydana getiren atomlara ulaşılır. Son atoma ulaşmak yetmez onu da bölmeye devam edersek temel parçacık olan elektronlara ulaşırız. Teknoloji geliştikçe gluon ve kuark gibi bildiğimiz temel parçacıkların hareketlerini daha iyi takip edebiliriz. Bu durumda bizler temel parçacıklar ve ışıktan oluşuruz. Sonuçta farkında olmasak da gözle göremediğimiz bu kuantum dünya olmazsa ne biz ne de gözümüzle gördüğümüz varlık dünyası diye bir şey olmaz. Kuantum hayatı anlamak, evrenin sırrını da çözmek anlamına gelir.

Biz kuantum dünyayı tanıdıkça orayı taklit ederek evreni keşfedebiliriz. Mesela bir duvarın içinden geçemeyiz ama elektronlar kuantum tünelleme ile duvarın içinden diğer tarafa geçebilir. Biz de buradan hareket ederek bir kuantum tünellemeyle paralel bir evrene gireceğimizi hayal edebiliriz.

Atom Altı Dünyayı Artık Daha İyi Görebiliyoruz.

2023 Fizik Nobel Ödülü’nü Attosaniye çalışması kazandı. Bu çalışma sayesinde artık atom altı dünyayı daha yavaş izleyebileceğiz. Bir attosaniye o kadar kısadır ki, bir saniyenin içinde evrenin doğduğu zamandan bu yana geçen saniyeler kadar çok attosaniye vardır. Bunu tersinden açıklamak gerekirse 1 attosaniyeyi 1 saniye olarak kabul edersek 1 saniyeyi 32 milyar yıl olarak ifade etmiş oluruz.

Attosaniye çalışmalarının başlangıcı bundan yıllar önceye, 1987 yılına uzanıyor. O yıl Anne L’Huillier, belli tip bir gazın içinden kızılötesi lazeri geçirdiğinde gazın farklı tonlarının ortaya çıktığını tespit etti.

Anne L’Huiller’in bunu tespit etmesiyle ışığın gazla temasında çok kısa ışık darbeleri yaratarak elektronun hareketlerini daha yavaş izleme şansını yakalamış olduk. Bu frekans o kadar sıktır ki süresi 1 attosaniye kadardır yani 1 saniye içinde evrenin oluştuğu günden bugüne geçen zaman kadar elektronun hareketini yavaşlatabiliriz. Anne L’Huillier, bundan sonraki çalışmalarını bu temel üzerinde inşa etmiştir.

2001 yılında Pierre Agostini, bunu biraz daha geliştirerek ardışık ışık darbeleri serisi üretip sonuçlarını inceledi. Agostini’nin çalışmasında her bir darbe 250 attosaniye sürüyordu. Bununla beraber Ferenc Krausz da 650 attosaniye süren bir tek ışık darbesini ayrıştırdığı başka bir deney gerçekleştirdi.

Peki attosaniye neden önemli?

Elektronlar kararsızdır. Yerini ve hızını tespit etmeniz çok zordur. Konumunu tespit etseniz hızını anlayamazsınız. Hızını anlasanız ne kadar enerji taşıyacağını bilemezsiniz. Çevrenizde onu göremezsiniz. Ancak baktığınız zaman görebileceğiniz bir şeydir ve rotasını kendi belirlediği için süresine o karar verir.

Atomların ve moleküllerin içindeki elektronlar çok hızlıdır. Onun doğasını anlamak için önce hızına ulaşmanız lazım. Bir elektronun aynı anda iki yerde olması onun doğasını daha iyi kavramanız için iyi bir örnektir. Siz bir şeyler anlatırken o gezegenler arası seyahat edip gelebilir. Bu anlamda yaşadığımız dünyanın gerçeğine uymaz. Kuantum dünyayı anlamak için elektronların hareket ederken yakalayamadığınız o ara anları da tespit edebilmeniz gerekir. Bir filmi oynatırken her sahneyi nasıl karelerle birleştirirseniz atom altı parçacıkların da hareketlerini sürekli takip etmelisiniz.

Işık, foton denen parçacık ya da dalgalardan oluşur. Bir elektronu takip edebilmeniz için üzerine ışık tutmanız gerekir. Ne var ki ışığı oluşturan fotonların bir kütlesi vardır ve bir atoma çarptığında atomda harekete sebep olur. Bu sebeple elektronu hareketsiz yakalamanız imkansızdır. Bunu yapamasanız da elektronun hareketlerini çok kısa ışık darbeleriyle daha yavaş takip edebilirsiniz.

Elektronlar ve attosaniye
Attosaniye çalışması Fizik Nobel Ödülü’nü aldı.

Bu anlamda hız çok önemli. Bırakın gözle görmeyi bugünkü teknolojiyi kullanarak bile göremeyeceğiniz bir çok atom altı parçacığın hızını yavaş çekim takip edebilseniz onun doğası hakkında o kadar çok bilginiz olur ki. Sadece evreni keşfetmekle kalmaz bu dünyadan gidecek hızı da yakalamış olursunuz. Mesela fotonun doğası hakkında bilginiz arttıkça bir gün bir ışık demetine binip Samanyolundan çok uzaklara gidecek bilgi birikimini elde edebilirsiniz.

Attosaniye çalışması bize bu anlamda yeni kapılar açıyor. Bu çalışma sayesinde atom altı dünya hakkında daha geniş fikir sahibi olma şansını yakalamış durumdayız.

Kimya Hayatın Yapı Taşıdır.

Kimya, hayatımızın nasıl oluştuğunu anlatan hikayemizdir. Bir şey imal ederken bir şeyi alıp başka şeyle karıştırır bir ürün elde ederiz. Aynı şeyi atomlarda da yaparız. Mesela 2 hidrojen atomuyla 1 oksijen atomunu birleştirdiğimizde yaşam kaynağımız suyu elde ederiz. Çevremizde gördüğümüz tüm maddeler, evrende göremediğimiz atomların birleşmesiyle oluşur. Kimya ve fiziğin oyun alanları aynı olsa da biri atomları ayırarak en küçüğe ulaşmaya çalışırken diğeri atomları birleştirerek yaratır. Önceki örneğimizde nasıl bizi parçalara ayırıp en küçük birim atoma kadar ulaştıysak aynı şekilde atomların birleşmesiyle yeniden var oluruz.

2023 Kimya Nobel Ödülü

2023 Kimya Nobel Ödülü’nü yine fizikte olduğu gibi bir kuantum çalışması kazandı. Moungi Bawendi, Louis Brus ve Alexei Ekimov “Kuantum noktaların keşfi ve üretilmesi” çalışmasıyla bu seneki ödüle layık görüldü. Çalışmayı nanoteknolojiye renk eklemek olarak da tanımlayabiliriz. Bu çalışmanın sonucunda parçacıklar küçüldükçe aynı yüzeyde farklı renklerin oluştuğu tespit edildi.

Nesneler Büyüdükçe Görüntü Netleşiyor.

Hissedebildiğimiz dünyada bir cismin büyüklüğü değiştiğinde cismin fiziksel ve kimyasal özellikleri değişmez. Böyle düşünmemiz gördüğümüz dünyanın başka bir şeklinin olamayacağına aklımızı inandırmamızdır. Ne var ki bir de hissemediğimiz bir dünya vardır ve kuantum alanda ölçüler bizim göremeyeceğimiz nanometrelere kadar küçülünce parçacığın fiziksel ve kimyasal özellikleri değişir. Örneğin makroskobik bir altın parçası sarı renkliyken kuantum noktaları büyüklüklerine bağlı olarak mavi veya kırmızı renge döner.

Bir şeyi net görmek isterseniz onu her açıdan görebileceğiniz bir uzaklığa yerleştirirsiniz. Ne var ki cisim uzaklaştıkça görüntü kaybı çoğalır. Işık yansıdığı sürece görmeye devam edersiniz ama cisimle beraber ışık da uzaklaştıkça görme yetiniz azalır.

Kuantum etki arttıkça, parçacıkların optik özelliği değişir ve renk maviye kayar. Örneğin nano teknoloji kullanan QLED teknolojisi bu çalışmadan en çok faydalanacak sektörlerden birisi. Bu sayede ekranlar büyürken daha net ve canlı renkler alınıyor. Kuantum noktalar, mavi ışığı soğurup kırmızı ya da yeşil renkli ışık yayar. Böylece ekrandaki renkleri elde etmek için gerekli tüm ana renkler üretilmiş olur.

Aynı şekilde bu çalışmanın enerji sektöründe de büyük katma değer yaratacağı kesin. Mesela parçacıklar küçüldükçe etkilediğiniz yüzey de büyür. Bu sebeple daha az yüzeyden daha çok güneş enerjisi depolanabilir.

Kunatum noktalar daha çok renk veriyor.
2023 Kimya Nobel Ödülü kuantum noktalara verildi. Parçacıklar küçüldükçe farklı renkler elde ediliyor.

Bunun yanında biyokimya ve tıpta da kuantum noktalardan yararlanabiliriz. Bu sayede hücrelerin ve organların haritasını çıkarmak mümkün olur. Bu da kanserde hücrelerin nasıl yayılabileceği hakkında bir öngörü yaratır. Ayrıca iklim sorunu ile mücadelede, uzaydan çekilen fotoğraflarda ve haritalamalarda daha iyi sonuçlar alabiliriz. Bunun gibi birçok alanda detaylarda çeşitlilik sağlamış oluruz. Bu da daha çok veri ve sonuç anlamına gelir.

Bu keşiften sonra periyodik tablodaki elementlerin boyutu çoğaldı. Önceden bir elementin atomlarının elektron yapısını bilmek yeterliyken bundan sonra büyüklüğüne de dikkat etmek gerekecek.

Sonuç

Tıp, ekonomi, barış ve edebiyat Nobel Ödülleri de sahiplerini buldu. Her sene bu dönemde insanlığa hizmet edenlerin çalışmalarından haberdar olmamız, dünyanın her yıl aynı tarihte dikkatini bilime vermesi ne büyük şans.

Kötü bir dünyada yaşıyoruz. İnsanın ve doğanın iyiliği için yapılan çalışmaları kendi türümüzün zararına kullanabiliyoruz. Öyle olsa da bilim hepimizin inanma eşiğini yükseltiyor. Yeni hayaller kurarak olmaz denileni görünür hale getireceğimize olan inancımız artıyor.

Bilim, bize gizemli geleni konuşur. Yaşadığımız dünyanın gerçeklerinin de dışında bir hayat olduğuna bizi inandırır. Bizi düşüncelerimizde başka dünyalara götürür. Bugün düşüncemizde gezdiğimiz dünyayı yarın gerçeğe dönüştürür. Bu anlamda büyüleyici bir tarafı vardır.

Ben bir bilim insanı değilim ama büyülenmem için öyle olmama gerek yok.

Hakan Tanar

Hakan Tanar 11 Mayıs 1971 yılında Adana’da doğdu. Evli ve 2 çocuk babası. 30 yıl satış ve pazarlama sektöründe çalıştı. Satış temsilciliğinden üst düzey yöneticiliğe kadar farklı kademelerde görev yaptı. Kendi işini kurarak perakende sektöründe 8 yıl faaliyette bulundu. Gerek profesyonel hayatında gerek ticaret hayatında edindiği en büyük tecrübe öğrenmenin hayat boyu sürdüğüdür. Yazmaya olan isteği ve öğrenmeye duyduğu merakı kendisinde kişisel blog kurma fikrini geliştirdi. Sonuçta sektör değiştirerek bugün ilgi duyduğu konular hakkında bildiklerini ve öğrendiklerini Monolog’da paylaşıyor.